ખાન અબ્દુલ ગફ્ફર ખાન (1890-1988)

ખાન અબ્દુલ ગફાર ખાન, જેઓ 'સરહદના ગાંધી' તરીકે પ્રખ્યાત હતા, તેમનો જન્મ 1890 માં પેશાવર જિલ્લાના ચારસદ્દાહ તહસીલના ઉત્તમનઝાઈ ગામમાં થયો હતો. તેમના પિતા ખાન બહેરામ ખાન તેમના ગામ ઉત્તમનઝાઈના સરદાર હતા. અભ્યાસ પૂરો કર્યા બાદ તેઓ બ્રિટિશ ઈન્ડિયન આર્મીમાં જોડાયા હતા. પરંતુ, 1906 માં, ભારતીય સાથીદારો પ્રત્યે બ્રિટિશ અધિકારીઓના ગેરવર્તણૂકને કારણે તેમણે સૈન્ય છોડી દીધું. બાદમાં, તેઓ તેમના ઉચ્ચ શિક્ષણને આગળ ધપાવવા અલીગઢ ગયા. તેમનો અભ્યાસ પૂરો કર્યા વિના તેમની માતાની ઈચ્છા મુજબ તેઓ તેમના વતનના ગામ પાછા ફર્યા. તેમણે તેમના વિસ્તારમાં અનેક પ્રવાસો કર્યા અને લોકોની તકલીફથી વાકેફ થયા. તેમનું માનવું હતું કે લોકોના વિકાસ માટે શિક્ષણ જ એકમાત્ર રસ્તો છે. આમ, તેમણે પોતાના મિત્ર અબ્દુલ અઝીઝની મદદથી 1910માં ઉત્તમનઝાઈમાં ‘આઝાદ નેશનલ સ્કૂલ’ શરૂ કરી. તેમના પ્રયાસોથી પઠાણોના જીવનમાં ગુણાત્મક પરિવર્તન આવ્યું. તેમણે 1919 માં રોલેટ વિરોધી આંદોલનમાં ભાગ લઈને ભારતીય રાષ્ટ્રીય ચળવળમાં પ્રવેશ કર્યો. તેઓ 1928 માં કલકત્તા ખાતે મહાત્મા ગાંધીને મળ્યા. ત્યારથી તેઓ ગાંધીવાદી વિચારધારાને અનુસરતા થયા. તેમણે 1929માં ‘ખુદા-ઈ-ખિદમતગાર’ (ઈશ્વરના સેવકો) નામની સોસાયટી શરૂ કરી. તેમની સેવાઓએ પઠાણોની છબી બદલી નાખી. તેમના હસ્તક્ષેપ પહેલા, તેઓને અંગ્રેજો દ્વારા 'અસંસ્કારી', 'જાનવરો', 'ક્રૂર વાઘ', 'હત્યારા' વગેરે તરીકે શાપ આપવામાં આવ્યા હતા. આવા લોકો ગફ્ફાર ખાનના પ્રયાસોથી 'ભગવાનના સેવક' બન્યા હતા. જ્યારે બ્રિટિશ પોલીસે પેશાવરના ખીસ્સા ખાની બજારને લાશોના ઢગલામાં ફેરવી દીધું, ત્યારે ‘ભગવાનના સેવકો’એ પોલીસ સામે એક પથ્થર પણ ન માર્યો, પરંતુ ગોળીઓનો સામનો કર્યો. ગફ્ફાર ખાને 31 માર્ચ, 1931ના રોજ કરાચી ખાતે 'ખુદા-ઈ-ખિદમતગારો'ના સ્વયંસેવકો સાથે અખિલ ભારતીય કોંગ્રેસની બેઠકમાં હાજરી આપી હતી. ભારતીય રાષ્ટ્રીય ચળવળમાં ભાગ લેવા બદલ તેમણે 15 વર્ષ જેલમાં વિતાવ્યા હતા. તેમણે મે મહિનામાં કોંગ્રેસ દ્વારા પસાર કરાયેલા રાષ્ટ્રના વિભાજન માટે 1947 ઠરાવનો વિરોધ કર્યો હતો, જેના માટે તેમને મુસ્લિમ લીગના નેતાઓના ગુસ્સાનો સામનો કરવો પડ્યો. તેમણે ગાંધીજી સમક્ષ પોતાની વ્યથા વ્યક્ત કરી અને કહ્યું કે 'તમે અમને વરુઓના હાથમાં છોડી દીધા'. તેમની ટિપ્પણીથી પાકિસ્તાન સરકાર ગુસ્સે થઈ ગઈ હતી અને તેમને છુપા(ગુપ્ત) જાહેર કરીને જેલમાં ધકેલી દીધા હતા. પરિણામે, ગફ્ફાર ખાનને વધુ 15 વર્ષ જેલમાં અને 6 વર્ષ દેશનિકાલમાં વિતાવવા પડ્યા. ભારત સરકારે 1987માં તેમને સર્વોચ્ચ નાગરિક પુરસ્કાર 'ભારત રત્ન'થી સન્માનિત કર્યા. 'સરહદના ગાંધી' ખાન અબ્દુલ ગફ્ફાર ખાન, જેમણે તેમના અંત સુધી ગાંધીજી દ્વારા દોરેલા માર્ગને અનુસર્યો, 20 જાન્યુઆરી, 1988 ના રોજ અવસાન પામ્યા.

- સૈયદ નસીર અહમદ (લેખક, ધી ઈમ્મોર્ટલ્સ પુસ્તક)