હૈદર અલી (1722-1782)

ઇસ્ટ ઈન્ડિયા કંપની અને તેના રાજકીય ટેકેદારો સામે લડત આપતા અને દક્ષિણ ભારતમાં વિસ્તરણની બ્રિટીશ મહત્વાકાંક્ષાઓને કાબૂમાં રાખવા માટે, 'દક્ષિણ ભારતના નેપોલિયન' તરીકે પ્રખ્યાત હૈદરઅલીનો જન્મ 1722 માં દેવનહલ્લી(કર્ણાટક) ગામે થયો હતો.તેમના પિતાનું નામ ફતેહ મોહમ્મદ અલી અને માતા મુજિદન બેગમ.જોકે તેમની પાસે કોઈ ઔપચારિક શિક્ષણ ન હતું, તેમણે માર્શલ આર્ટ્સની તાલીમ લીધી હતી.હૈદર અલી બુદ્ધિમાં તીક્ષ્ણ,ઇચ્છાશક્તિમાં મજબૂત,અનેક કાર્યો એક સાથે સંભાળવામાં સક્ષમ અને બહાદુર હતા.તેમણે મૈસુર રાજ્યના એક યુવાન સૈનિક તરીકે 1749 માં દેવનહલ્લી યુદ્ધમાં ભાગ લીધો હતો.તેમની બહાદુરીને માન્યતા આપીને, મૈસુરના રાજ્ય પ્રધાન, નન્જારાજે હૈદર અલીને ‘ખાન’ ની પદવી આપીને સન્માનિત કરી અને મૈસુર સૈન્યમાં બટાલિયનના ચીફ તરીકે બઢતી આપી.હૈદર અલી ધીરે ધીરે 1758 માં મૈસુર આર્મીના કમાન્ડર- ઇન- ચીફ બન્યા. પાછળથી, તેઓ મૈસૂરના શાસક બન્યા.હૈદર અલીનું દ્રષ્ટિબિંદુ સેક્યુલર હતો. તેમણે બધા ધર્મો પ્રત્યે સમાનતા રાખી. મરાઠા અને હૈદરાબાદના નિઝામને હૈદરની સફળતા અને લોકોમાં તેમની પ્રતિષ્ઠા પ્રત્યે ઈર્ષ્યા વધવા લાગી. ઇસ્ટ ઇન્ડિયા કંપનીની મદદથી તેઓએ મૈસુર પર ઘણી વખત હુમલો કર્યો. જોકે હૈદર અલીને પ્રારંભિક નુકસાન સહન કરવું પડ્યું, તેમ છતાં તેમણે સફળતાપૂર્વક તેનો પ્રતિકાર કર્યો અને ઇસ્ટ ઇન્ડિયા કંપની માટે વિધિસર દુસ્વપ્ન સાબિત થયા. તે પછી પણ, બ્રિટિશ શાસકોએ ફરીથી હૈદર અલીને ઉશ્કેર્યા,જેને જુલાઈ 1780 માં બીજા મૈસુર યુદ્ધની શરૂઆત કરી. તે તેમના પુત્ર, ટીપુ સુલતાન સાથે યુદ્ધના મેદાનમાં ગયા. જ્યારે હૈદરઅલીએ આર્કોટ પર કબજો કર્યો હતો, ત્યારે તેમના પુત્ર ટીપુએ ઇસ્ટ ઇન્ડિયા કંપનીના જવાનોને પરાજિત કર્યા હતા અને મદ્રાસથી આશરે 50 માઇલ દૂર કંજીવરમને પકડ્યો હતો. આના કારણે ઇસ્ટ ઇન્ડિયા કંપનીના ગવર્નર જનરલ વોરેન હેસ્ટિંગ્સને શિવર્સ મોકલવામાં આવ્યા. તેણે તરત જ તેના કમાન્ડર જનરલ સર આઈયર કોટના નિયંત્રણ હેઠળ પુષ્કળ ભંડોળ સાથે મદ્રાસના કુલકત્તાથી વધુ સૈનિકો મોકલ્યા. એક તરફ વિદેશી શત્રુ સામે લડતી વખતે, હૈદરઅલી અને ટીપુ સુલતાને માલબાર નાયર્સ અને સરદારોને યોગ્ય પાઠ ભણાવ્યો, જેમણે હૈદરબાદના નિઝામના સક્રિય સમર્થનથી તેમની વિરુદ્ધ બળવો કર્યો હતો. હૈદર અલી, જ્યારે તેની સૈન્યને સતત જીત તરફ દોરી રહ્યો હતો, ત્યારે બીમાર પડ્યા અને 7 ડિસેમ્બર, 1782 ના રોજ, હાલ આંધ્રપ્રદેશના ચિતૂર જિલ્લામાં આવેલા નરસિંહરાઉની પેટા ગામની નજીક, યુદ્ધના મેદાનમાં મૃત્યુ પામ્યા હતા.

સૈયદ નસીર અહમદ,લેખક (પુસ્તક : ધી ઈમ્મોર્ટલ્સ) મોબાઇલ : + 91 9440241727.