મુહંમદ બખ્તખાન (- 1859)

મુહમ્મદ બખ્ત ખાનનો જન્મ ઉત્તર પ્રદેશના સુલતાનપુર (અયોધ્યા) માં થયો હતો. તેમણે કમાન્ડર-ઇન-ચીફની જવાબદારી ઉપાડીને, ઈસ્ટ ઇન્ડિયા કંપનીના સૈન્ય સામે 1857 ની પ્રથમ સ્વાતંત્ર્યતાની લડત માટે ભારતીય નાયકો અને નાયિકાઓને સક્ષમ નેતૃત્વ પ્રદાન કર્યું હતું. બ્રિટીશ સૈન્યમાં તેમણે લગભગ 40 વર્ષોનો લાંબો અનુભવ હતો. તેમણે રોહિલખંડમાં ખાન બહાદુર ખાનની આગેવાની હેઠળના બંડમાં બ્રિટીશ સેનાપતિઓને પરાજિત કર્યા. પાછળથી, તેમણે બરેલીમાં ઇસ્ટ ઇન્ડિયા કંપનીની તિજોરી કબજે કરી અને સૈનિકો સાથે દિલ્હી પહોંચ્યા. મુઘલ બાદશાહ બહાદુર શાહ ઝફર દ્વારા કમાન્ડર-ઇન-ચીફ તરીકેની નિમણૂક પછી તેમણે સૈન્યને સુવ્યવસ્થિત કર્યું. તેમણે ‘ગ્રેટર એડમિનિસ્ટ્રેટિવ કાઉન્સિલ’ની સ્થાપના કરીને લોકશાહી સુધારાની શરૂઆત કરી અને વિશેષ બંધારણીય નીતિ ઘડી. તેમને લાગ્યું કે સ્વતંત્ર નિયમો પર વ્યક્તિગત મતભેદો અને સ્વાર્થનો કોઈ પ્રભાવ હોવો જોઈએ નહીં. આમ, મુહમ્મદ બખ્ત ખાને તેમના મિશનમાં અદ્ભુત રાજકીય દક્ષતા દર્શાવી. તેમણે કહ્યું કે બ્રિટિશરોને દિલ્હીથી ભગાડવામાં આવે તે પૂરતું નથી; તેમને ભારતના આજુબાજુના તમામ રાજ્યોમાંથી પણ દૂર કરવાના છે. મુહમ્મદ બખ્તખાન તેમના મિશનમાં વ્યસ્ત હતા ત્યારે રાજ પરિવારના ઈર્ષ્યાભાવવાળા સભ્યો અને સ્વાર્થી વેપારીઓ સમ્રાટ ઝફરને ગેરમાર્ગે દોરે છે. પરિસ્થિતિ સમજી જતાં, બખ્ત ખાને સ્વેચ્છાએ કમાન્ડર-ઇન-ચીફ તરીકેનો હોદ્દો છોડી દીધો. પાછળથી, તેમણે પોતાની બનાવેલ સૈન્ય સાથે ઇસ્ટ ઇન્ડિયા કંપની દળો સામે ઘણીવાર લડાઈઓ લડી. છેવટે, જ્યારે દિલ્હીની હાર અનિવાર્ય થઈ ગઈ હતી, ત્યારે બખ્ત ખાનને બાદશાહે તેમની સાથે અવધ સ્ટેટના લખનઉ જવા આમંત્રણ આપ્યું. પરંતુ બાદશાહની સલાહનો જવાબ મળ્યો ન હતો કારણ કે તે તેની આસપાસના ઘડાયેલા લોકોના પ્રભાવ હેઠળ હતો. પછી, બખ્તખાન દિલ્હી છોડીને અવધ પહોંચી ગયો.બેગમ હઝરત મહલની સાથે બ્રિટીશ સૈન્ય સામે લડ્યા. પરંતુ, જ્યારે લખનઉને કબજે કરવામાં આવ્યું ત્યારે તે બેગમ હઝરત મહેલની સાથે નેપાળ પહાડો પર પાછા ગયા. ત્યાંથી, મુહમ્મદ બખ્ત ખાને બ્રિટિશ દળ સામે લડવાની કોશિશ શરૂ કરી, પરંતુ નેપાળના શાસક જંગ બહાદુરના અસહકારને કારણે તેઓ તેમના પ્રયત્નોમાં સફળ થઈ શક્યા નહીં. ભારતના સ્વતંત્રતાના પ્રથમ યુદ્ધમાં બ્રિટિશરો વિરુદ્ધ બળવો અને વિવિધ લડાઇઓ સફળતાપૂર્વક લડનાર મુહમ્મદ બખ્તખાન 13 મે, 1859 ના રોજ છેલ્લે સુધી લડતાં લડતાં મૃત્યુ પામ્યા.

- સૈયદ નસીર અહમદ,લેખક (પુસ્તક : ધી ઈમ્મોર્ટલ્સ) 

મોબાઇલ : + 91 9440241727.