ગાંધીજી અને દાદા અબ્દુલ્લા

દાદા અબ્દુલ્લાહ એક માર્ગદર્શક તરીકે:

દાદા અબ્દુલ્લા સાથેના ગાંધીજીના જોડાણ અને દક્ષિણ આફ્રિકામાં તેમણે જે પરિસ્થિતિઓનો સામનો કરવો પડ્યો તે બેરિસ્ટર એમ.કે.ગાંધીનું ધ્યાન જાહેર કાર્ય તરફ ફેરવવામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવી હતી. દક્ષિણ આફ્રિકામાં મેસર્સ દાદા અબ્દુલ્લા એન્ડ કંપનીમાં અબ્દુલ્લા મુખ્ય ભાગીદાર હતા. અબ્દુલ્લા હાજી આદમ ઝવેરી તેમનું પૂરું નામ હતું. તેઓ ગુજરાત રાજ્યના ગાંધીજીના વતન પોરબંદરના વતની હતા. સાઉથ આફ્રિકાની અદાલતોમાં તેમની બિઝનેસ પેઢીને લગતા અનેક કાયદાકીય દાવો ચાલી રહ્યા હતા. મેસર્સ દાદા અબ્દુલ્લા એન્ડ કંપનીના ભાગીદાર શૈખ અબ્દુલ કરીમ ઝવેરીએ ગાંધીજીને દક્ષિણ આફ્રિકા આવવા આમંત્રણ આપ્યું હતું કે તે કાયદાના દાવાઓમાં તેમના વકીલોને મદદ કરે. 1892 માં જ્યારે ગાંધીજી આમંત્રણના જવાબમાં દક્ષિણ આફ્રિકા પહોંચ્યા, ત્યારે દાદા અબ્દુલ્લાએ જાતે ગાંધીજીને બંદર પર આવકાર્યા અને તેમને તેમની કંપનીના ક્વાર્ટરમાં લઈ ગયા. ત્યારથી દાદા અબ્દુલ્લા દક્ષિણ આફ્રિકામાં ગાંધીજીના તમામ પ્રયાસોમાં માર્ગદર્શક રહ્યા.

ગાંધીજી ત્યાંના ભારતીયોની લાચારી સમજી ગયા. તેમણે દાદા અબ્દુલ્લા અને તેમના સાથીઓ પાસેથી વધુ વિગતો એકઠી કરી. દાદા અબ્દુલ્લાહે ગાંધીને આ સંદર્ભમાં ઘણી પરિસ્થિતિઓમાં માર્ગદર્શન આપ્યું.એવા પ્રસંગો હતા જ્યારે દાદા અબ્દુલ્લાએ ગાંધીજીને અમુક સ્થાનિક રીતો અપનાવતા અટકાવ્યા હતા કે તેઓ દક્ષિણ આફ્રિકામાં ભારતીયોના સ્વાભિમાન માટે હાનિકારક હશે. ગાંધીજીએ પોતાની આત્મકથા 'સત્યના પ્રયોગો' માં આનો ઉલ્લેખ કર્યો છે.1894 માં ગાંધીજીના ભારત પાછા ફરવાના પ્રસંગે દાદા અબ્દુલ્લાની ઓફિસમાં યોજાયેલી વિદાય સભામાં, આફ્રિકન સરકાર દ્વારા લાંબા સમયથી દક્ષિણ આફ્રિકામાં રહેતા ભારતીયોના મતદાનના અધિકારોને નાબૂદ કરવા માટે કાયદાના એક ભાગ વિશે એક સમાચારની ચર્ચા કરવામાં આવી હતી.

એન. આઈ. સી પ્રમુખ તરીકે અબ્દુલ્લાહ અને સેક્રેટરી તરીકે ગાંધીજી સાથે :

નાતાલ ભારતીય કોંગ્રેસની રચના 22 મી મે 1894 ના રોજ દાદા અબ્દુલ્લાને પ્રમુખ તરીકે અને એમ.કે.ગાંધીને સચિવ તરીકે કરવામાં આવી હતી, જેથી વિદાય બેઠકમાં લેવાયેલા નિર્ણયને અનુસરવામાં આવ્યો હતો. નીચેની વ્યક્તિઓએ નાતાલ ભારતીય કોંગ્રેસના ઉપપ્રમુખ તરીકેનો ચાર્જ સંભાળ્યો. હાજી મહોમેદ હાજી દાદા, અબ્દુલ કાદિર, હાજી દાદા હાજી હબીબ, મૂસા હાજી આદમ, પી. દાવજી મહોંમદ, પીરાન મહોંમદ, હુસેન મીરા, આદમજી મિયાંખાન, મૂસા હાજી કાસિમ, મહોમ્મદ કાસિમ જીવા, દાઉદ મહોમ્મદ, હુસેન કાસીમ અમોદ તીલી,ઉમર હાજી આબા, હાજી મહોંમદ (પી.એમ. બર્ગ), કમરુદ્દીન (પી.એમ.બર્ગ). ગુલામ હુસેન રાંદેરી, શમશુદીન, જી.એ. બસા,ઇબ્રાહિમ એમ. ખત્રી, શૈખ ફરીદ, વરીંદ ઇસ્માઇલ, યુસુફ અબ્દુલ કરીમ, ઇસ્માઇલ કાદિર, યુસુફ કદુઆ, મહોંમદ ઇસાક, મહોંમદ હાફેજી, ઉસ્માન અહમદ અને મહોંમદ તયૂબ કાર્યકારી સમિતિમાં હતા, જેઓ નાતાલ ભારતીય કોંગ્રેસ. કાર્યક્રમોના અમલીકરણ માટે તૈયાર થયા હતા.

જાહેર કામ કરવાની ઈચ્છા :

આ સંદર્ભને આગળ ધપાવતા, ગાંધીજીએ તેમની આત્મકથામાં લખ્યું હતું કે 'અહીં મને જાહેર કાર્ય શીખવાની તકો મળી હતી અને તેના માટે મારી ક્ષમતાનો કેટલોક પરિમાણ મેળવ્યો હતો'. ગાંધીજીએ દક્ષિણ આફ્રિકામાં તેમના 21 વર્ષના રોકાણ દરમિયાન, મુખ્યત્વે હાજી એસા સમાદ, અબ્દુલ ગની, મોહમ્મદ કાસીમ પાસેથી અનેક વ્યક્તિઓનો સંપૂર્ણ સહકાર મેળવ્યો હતો. કમરુદ્દીન, આદમજી મિયાં ખાન અને દાઉદ શેઠે સંઘર્ષ માટે તેમણે ત્યાં નેતૃત્વ કર્યું હતું.સત્યાગ્રહ ચળવળ અને ફિનિક્સ સમાધાન માટે સામગ્રી અને નૈતિક ટેકો આપવા ઉપરાંત, દાદા અબ્દુલ્લાએ તેમના વ્યવસાયિક ભાગીદારોને પણ તે કરવા માટે સફળ પ્રયાસો કર્યા. આનો ઉલ્લેખ તેમના લેખ ‘દાદા અબ્દુલ્લા અને મહાત્મા ગાંધી’ પ્રો.યોગેન્દ્ર યાદવે લખ્યો છે, ‘તો આપણે કહી શકીએ કે દાદા અબ્દુલ્લા દક્ષિણ આફ્રિકા સત્યાગ્રહ ચળવળમાં મહાત્મા ગાંધીના પ્રથમ સમર્થક હતા. તેમણે પિતાની જેમ તેમને ભણાવ્યા અને ટેકો આપ્યો. ’

- સૈયદ નસીર અહમદ,લેખક (પુસ્તક : મહાત્મા ગાંધી મુસ્લિમ એસોસિએટ્સ-ફોલોઅર્સ )
મોબાઇલ : + 91 9440241727.