ભારતીય સ્વતંત્રતા ચળવળમાં મુસ્લિમોની ભૂમિકાને યાદ કરીએ..

15 મી ઓગસ્ટ 1947 ના રોજ મેળવેલી આઝાદી લાંબા સંઘર્ષનું પરિણામ હતું જેમાં વિવિધતામાં એકતાના પ્રતિક એવા આપણા ભારતના તમામ વર્ગ અને સમુદાયોના પુરુષો અને મહિલાઓના યોગદાન અને બલિદાન સામેલ હતા.ભારતીય રાષ્ટ્રીય ચળવળના ઇતિહાસમાં ભારતીય મુસ્લિમોની ભૂમિકાનો ઉલ્લેખ કર્યા વિના અધૂરો રહેશે, જે, અલબત્ત, ખૂબ જ સારી રીતે દસ્તાવેજો રુપે ઉપલબ્ધ છે જ.

અંગ્રેજો સામેની ભૂમિકા, મહત્વ અને 18 મી સદીના મધ્યમાં પલાશી (પ્લાસી) ના યુદ્ધ સાથે 23 જૂન, 1757માં શરૂ થયેલ બળવો. તે નવાબ સિરાજ-ઉદ-દૌલા હતા જેમણે પ્રથમ ભારતીય શાસકોને જાગૃત કર્યા અને બ્રિટિશરો વિરુદ્ધ બ્યુગલ ફૂંક્યું. તેમ છતાં, તે યુદ્ધ હારી ગયા અને 24 વર્ષની નાની ઉંમરે તેમને ફાંસી આપવામાં આવી. 1780 અને 1790 ના દાયકામાં મૈસુરિયન શાસક હૈદર અલી અને તેમના પુત્ર ટીપુ સુલતાન દ્વારા અઢારમી સદીમાં ભારતમાં અંગ્રેજો સામે પ્રથમ સ્વતંત્રતા સંગ્રામનું નેતૃત્વ કરવામાં આવ્યું. 1799 માં ચોથા એંગ્લો-મૈસુર યુદ્ધ દરમિયાન લોર્ડ વેલેસ્લી દ્વારા ટીપુ સુલતાનની હત્યા કરવામાં આવી હતી.

શાહજહાંપુરના મુહંમદ અશફાક ઉલ્લાહ ખાન જેમણે કકોરી (લખનૌ) ખાતે બ્રિટિશ તિજોરીનું ષડયંત્ર રચ્યું અને લૂંટ કરી વહીવટને અપંગ બનાવી દીધું અને ફાંસી આપતાં પહેલાં તેમની છેલ્લી ઈચ્છા પૂછતાં તેમણે કહેલ કે : “કોઈ ઈચ્છા બાકી રહી નથી સિવાય કોઈક મારા કફનમાં મારી માતૃભૂમિની થોડી માટી મૂકી દે. ”

'સરહદના ગાંધી' તરીકે જાણીતા, ખાન અબ્દુલ ગફ્ફાર ખાન સ્વતંત્રતા અપાવનારા સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામમાં મુખ્ય સેનાનીઓમાંના એક હતા અને પોતે 'સરહદનના ગાંધી'નું બિરુદ મેળવી મહાત્મા ગાંધીના અનુયાયી બન્યા.ગફ્ફાર ખાન ગાંધીને મળ્યા અને 1919 માં રોલેટ એક્ટ આંદોલન દરમિયાન રાજકારણમાં જોડાયા, જેણે રાજકીય અસંતુષ્ટોને અજમાયશ વિના અટકાવવાની મંજૂરી આપી. પછીના વર્ષે તેઓ ખિલાફત ચળવળમાં જોડાયા.

એ જ રીતે, ગદર પાર્ટીના બરકતુલ્લા અને સૈયદ રહેમત શાહે ભારતીય આઝાદી માટે પોતાનું બલિદાન આપ્યું. ઉમર સુભાની, એક ઉદ્યોગપતિ અને બોમ્બેના કરોડપતિ, જેમણે, પછી ગાંધીજીને કોંગ્રેસના ખર્ચ માટે એક ખાલી ચેક રજૂ કર્યો અને જેમણે આખરે આઝાદી માટે પોતાના જીવનનું બલિદાન આપ્યું. મૌલાના હસરત મોહાનીએ પોતાની કવિતા સાથે યુવાન હ્રદયોમાં સ્વતંત્રતાનો ઉત્સાહ ઊભો કર્યો.

છેલ્લા મુઘલ બાદશાહ, બહાદુર શાહ ઝફર, ભારતીય સ્વતંત્રતા માટે મજબૂતાઈથી લડનારા પ્રથમ રાજવી હતા, જે લડત 1857 ની સ્વતંત્રતા સંગ્રામ તરફ દોરી ગઈ. મુસ્લિમોએ આઝાદીની લડત માટે મસ્જિદોનો ઉપયોગ કર્યો હતો. જ્યારે એક ઈમામ ઉત્તર પ્રદેશની એક પવિત્ર મસ્જિદમાં ભારતીય સ્વતંત્રતા વિશે સંબોધન કરી રહ્યા હતા, ત્યારે બ્રિટિશ આર્મીએ તે મસ્જિદમાં તમામ મુસ્લિમોને ગોળીઓ મારી હતી.

ભારતના મહાન સ્વાતંત્ર્ય સેનાનીઓમાંના એક, મૌલાના અબુલ કલામ આઝાદ, મુસ્લિમ સ્વાતંત્ર્ય સેનાનીઓમાં પ્રથમ નામ છે. ભારત આઝાદ થયા પછી રાષ્ટ્ર માટે તેમની સેવા બંધ ન હતી થઈ, અવિરત તેમણે તેમના છેલ્લા શ્વાસ સુધી ભારતની સેવા ચાલુ રાખી હતી. તેમણે સૌપ્રથમ માત્ર 16 વર્ષની નાની વયે ભારતની સ્વતંત્રતામાં ભાગ લીધો હતો.

ઉત્તર પ્રદેશના બિજનૌર જિલ્લાના બખ્ત ખાન, 1857 ના બળવાનો મુખ્ય ભાગ હતા. અનુભવી આર્મીમેન તરીકે, બખ્ત ખાને ઇસ્ટ ઇન્ડિયા કંપનીની સેનામાં સુબેદાર તરીકે સેવા આપી હતી. બખ્ત ખાને બળવાખોર દળોની કમાન સંભાળી. તેમને મજબૂત અને શક્તિશાળી બળવા પ્રવૃત્તિઓએ બ્રિટિશ શાસકોએ આ માણસનો શિકાર શરૂ કરવા માટે પ્રેરિત કર્યા. 1859 ના મે મહિનામાં બ્રિટિશરોએ તેમને ગોળી મારી હતી.

કેરળના મુહંમદ અબ્દુર રહીમાને મીઠા સત્યાગ્રહની પ્રેક્ટિસ કરી હતી અને 7 મહિનાની સખત કેદની સજા ફટકારાઈ હતી. તેમણે મુસ્લિમ લીગ પાર્ટીના બે રાષ્ટ્રના સિદ્ધાંત વિરુદ્ધ મુસ્લિમ જનતાને એકત્રિત કરી. 23 નવેમ્બર 1945 ના રોજ કોડિયાથુર ખાતે જાહેર સભાને સંબોધ્યા બાદ તરત જ તેમણે અંતિમ શ્વાસ લીધા.

ભગતસિંહ અને ચંદ્રશેખર આઝાદથી પ્રેરિત, અબ્બાસ અલી શિક્ષણ પૂર્ણ કર્યા પછી કિશોરાવસ્થામાં ભારતીય સ્વતંત્રતા ચળવળમાં જોડાયા. તે ઇન્ડિયન નેશનલ આર્મી (આઈએનએ) અથવા 'આઝાદ હિંદ ફોજ' માં જોડાયા અને ત્યારબાદ કોર્ટ-માર્શલ કરવામાં આવ્યા અને તેમને મૃત્યુદંડની સજા આપવામાં આવી.

સૈયદ મુહંમદ શરફુદ્દીન કાદરી 1930 માં મીઠાના સત્યાગ્રહ આંદોલન દરમિયાન ભારતના સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામમાં જોડાયા હતા. તેમણે દરેક સંઘર્ષમાં મહાત્મા ગાંધીને ભરપૂર ટેકો આપ્યો હતો અને મહાત્મા ગાંધી એક જ સેલમાં કેદ થયા હતા.

જ્યારે હજારો સ્વાતંત્ર્ય સેનાનીઓ દરરોજ જેલમાં જતા હતા, ત્યારે આસફ અલી આગળ આવ્યા અને તેમને બહાર કાઢવા માટે તેમની કાનૂની લડાઈઓ લડી. તેઓ જવાહરલાલ નેહરુ સાથે જેલમાં પણ હતા. તેમણે 'ભારત છોડો ચળવળ'માં ભાગ લીધો હતો અને ભારતને સ્વતંત્રતા પ્રાપ્ત કરવામાં મદદ કરવા માટે શક્ય તે બધું કર્યું હતું. 1 એપ્રિલ 1953 ના રોજ, અસફ અલીનું ભારતના પ્રતિનિધિ તરીકે સેવા આપતી વખતે બર્ન (સ્વિટ્ઝરલેન્ડ) માં અવસાન થયું. 1989 માં તેમના સન્માનમાં ટપાલ ટિકિટ બહાર પાડવામાં આવી હતી.

22 ડિસેમ્બર 1886 ના રોજ બિહારના પટના જિલ્લામાં જન્મેલા, મૌલાના મઝહરુલ હક 1897 ના દુકાળ દરમિયાન તેમના સામાજિક કાર્યો માટે જાણીતા હતા. તેમણે અસહકાર અને ખિલાફત ચળવળો અને ચંપારણ સત્યાગ્રહને સફળ બનાવવામાં મુખ્ય ભૂમિકા ભજવી હતી. જાન્યુઆરી 1930 માં તેમનું અવસાન થયું તે પહેલાં તેમણે શિક્ષણને પ્રોત્સાહન આપવા માટે તેમની બધી મિલકત દાનમાં આપી હતી. તેમના સન્માનમાં, એપ્રિલ 1988 માં, મૌલાના મઝહરુલ હક અરબી અને પર્શિયન યુનિવર્સિટીની સ્થાપના પટના ખાતે કરવામાં આવી હતી. જલિયાંવાલા બાગના હીરો તરીકે ઓળખાતા ડો.સૈફુદ્દીન કિચલૂએ ભારતીય રાષ્ટ્રીય ચળવળ દરમિયાન રોલેટ એક્ટનો વિરોધ કરીને 30 માર્ચ, 1919 ના રોજ ઐતિહાસિક જલિયાંવાલા બાગમાં જાહેર સભા યોજી હતી. ત્યાં તેમણે બ્રિટિશ સામ્રાજ્યવાદી શાસકોની નિંદા કરતું વ્યાખ્યાન આપ્યું. બ્રિટિશ સરકારે ડો. કિચલુને ચર્ચા માટે આમંત્રિત કર્યા, પરંતુ તેમને કસ્ટડીમાં લીધા અને તેમને દેશનિકાલ કરવામાં આવ્યા.

મગફૂર એહમદ એઝાઝી બિહારના એક ભારતીય રાજકીય કાર્યકર્તા હતા. B. N કોલેજ પટનામાંથી મહાત્મા ગાંધીને અનુસરવા અભ્યાસ છોડી દીધો અને 1921 માં અસહકાર આંદોલનમાં જોડાયા. ત્યાં તેમણે સ્વતંત્રતા ચળવળમાં સક્રિય ભાગ લીધા બાદ, જેમાં અંગ્રેજી કપડાં અને લેખોનો બહિષ્કાર અને સળગાવવા, મીઠાનો કાયદો તોડવો, વ્યક્તિગત સત્યાગ્રહ, સાયમન કમિશન વિરોધ અને ભારત છોડો સામેલ છે. યુસુફ મહેર અલી એક ભારતીય સ્વાતંત્ર્ય સેનાની અને સમાજવાદી નેતા હતા. તેઓ નેશનલ મિલિશિયા, બોમ્બે યુથ લીગ અને કોંગ્રેસ સોશિયાલિસ્ટ પાર્ટીના સ્થાપક હતા અને અનેક ખેડૂત અને ટ્રેડ યુનિયન ચળવળોમાં ભૂમિકા ભજવી હતી.

તેમણે "સાયમન ગો બેક" અને "ભારત છોડો"નો આવિષ્કાર કર્યો હતો અને બ્રિટિશ સામ્રાજ્યથી સ્વતંત્રતા મેળવવા માટે ભારતના છેલ્લા રાષ્ટ્રવ્યાપી અભિયાન માટે મહાત્મા ગાંધી સાથે ભારત છોડો આંદોલનનો ભાગ હતા. તેઓ ભૂગર્ભ ચળવળના સહભાગી હતા અને ભારત છોડો આંદોલનમાં મોખરે હતા. આબિદ હસન સફરાની, હૈદરાબાદના રહેવાસી, જેઓ નેતાજીના વિશ્વાસુ સહાયક, આઈએનએના મેજર અને પછીથી, સ્વતંત્ર ભારતના પ્રારંભિક રાજદ્વારીઓમાંનો એક હતા. તેમણે "જય હિન્દ" નારાનો આવિષ્કાર કર્યો હતો.

અસહકાર આંદોલન અને સ્વદેશી ચળવળમાં જબરજસ્ત મુસ્લિમ ભાગીદારી જોવા મળી. જનાબ સાબુસિદ્દીક જે તે સમયના સુગર-કિંગ હતા તેમણે બહિષ્કારના સ્વરૂપ તરીકે પોતાનો વ્યવસાય છોડી દીધો. ખોજા અને મેમણ સમુદાયો તે સમયના સૌથી મોટા બિઝનેસ હાઉસની માલિકી ધરાવતા હતા અને તેઓ બહિષ્કારને ટેકો આપવા માટે તેમના ભંડારવાળા ઉદ્યોગોથી અલગ થઈ ગયા હતા !

મુસ્લિમ સ્વાતંત્ર્ય સેનાનીઓ પત્રકારત્વના ક્ષેત્રમાં પણ સક્રિય હતા. મૌલાના આઝાદે ઘણી વખત વસાહતી શક્તિઓ દ્વારા રોકવામાં આવ્યા હોવા છતાં અંગ્રેજો સામે તેમની કલમનો ઉપયોગ કર્યો હતો. હકીકતમાં, ભારતના સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામને કારણે જાહેરમાં શહીદ થનાર પ્રથમ પત્રકાર પણ મુસ્લિમ હતા - મૌલાના બાકર

ભારતીય રાષ્ટ્રીય ચળવળનો ઇતિહાસ મુસ્લિમ મહિલાઓની હૃદયપૂર્વકની સેવાઓના ઉલ્લેખ વિના અધૂરો રહેશે. એક અંદાજ મુજબ લગભગ 225 મુસ્લિમ મહિલાઓએ વિદ્રોહમાં પોતાનો જીવ આપ્યો હતો. 19 મી સદીના પહેલા ભાગથી મુસ્લિમ ક્રાંતિકારીઓનું યોગદાન જોઇ શકાય છે. 1857-58 દરમિયાન દિલ્હીમાં ફાંસી આપવામાં આવેલા મુસ્લિમોની સંખ્યા 27,000 હતી. આ બળવા દરમિયાન અસઘરી બેગમ (કાઝી અબ્દુર રહીમની માતા, થાના ભવનના ક્રાંતિકારી, મુઝફ્ફરનગર) બ્રિટિશરો સામે લડ્યા હતા અને હાર્યા ત્યારે જીવતા સળગાવી દેવામાં આવ્યા હતા.

એક અંદાજ મુજબ લગભગ 225 મુસ્લિમ મહિલાઓએ વિદ્રોહમાં પોતાનો જીવ આપ્યો હતો. અવધની ક્રાંતિકારી રાણી બેગમ હઝરત મહલ, આઝાદીના પ્રથમ યુદ્ધની અનસંગ નાયિકા હતી, જેમણે બ્રિટિશ શાસક સર હેનરી લોરેન્સને ગોળી મારી હતી અને 30 જૂન, 1857 ના રોજ ચિન્હાટ ખાતે નિર્ણાયક યુદ્ધમાં બ્રિટીશ સેનાને હરાવી હતી. સેંકડો મહિલાઓ કે જેમણે બ્રિટિશ રાજ સામે તેમના પુરુષો સાથે આઝાદીની લડાઈ લડી હતી. અબાદી બેગમ (મૌલાના મોહમ્મદ અલીની માતા), અમજદી બેગમ (મૌલાના મોહમ્મદ અલીની પત્ની), અમીના તૈયબજી (અબ્બાસ તૈયબજીની પત્ની), બેગમ સકીના લુકમાની (ડો. લુકમાનીના પત્ની અને બદરૂદ્દીન તૈયબજીની પુત્રી), નિશાત-ઉન-નિસા (બેગમ હસરત મોહાની), સાદત બાનો કિચલૂ (ડો. સૈફુદ્દીન કિચલૂની પત્ની), ઝુલેખા બેગમ (મૌલાના આઝાદની પત્ની), મેહર તાજ (ખાન અબ્દુલ ગફ્ફર ખાનની પુત્રી), ઝુબૈદા બેગમ દાઉદી (શફી દાઉદીની પત્ની, બિહારના પ્રતિષ્ઠિત રાષ્ટ્રવાદી ) અને અન્ય ઘણા.

અરુણા અસફ અલી સ્વતંત્રતા ચળવળની 'ગ્રાન્ડ ઓલ્ડ લેડી' તરીકે જાણીતા છે. તેણી ભારત છોડો આંદોલન દરમિયાન મુંબઈના ગોવાલિયા ટાંકી મેદાનમાં ભારતીય ધ્વજ ફરકાવવા માટે જાણીતી છે. 1932 માં, તેણી રાજકીય કેદીઓ સાથેના દુર્વ્યવહાર સામે તિહાર જેલમાં ભૂખ હડતાલ પર ઉતરી હતી, જેના કારણે તેમની રહેણીકરણીમાં સુધારો કરવામાં આવ્યો હતો.

આવી અન્ય ઘણી અસંખ્ય બહાદુર આત્માઓ છે જેમણે દેશના તમામ લોકો સાથે મળીને નાત-જાત-ધર્મ જોયા વગર એકતા સાથે પોતાના રાષ્ટ્ર માટે લડ્યા.

"જય હિન્દ", "ભારત છોડો", "સિમોન ગો બેક", "ઇન્કિલાબ જિંદાબાદ", "સરફરોશી કી તમન્ના, અબ હમારે દિલ મેં હૈ", "સારે જહાં સે અચ્છા હિન્દુસ્તાન હમારા" પ્રખ્યાત દેશભક્તિના સૂત્રો સામાન્ય રીતે ભારતીય સ્વતંત્રતા ચળવળ દરમિયાન વપરાતા હતા. સ્વતંત્રતા સંગ્રામના આ નારાઓ મુસ્લિમ સ્વાતંત્ર્ય સેનાનીઓ દ્વારા રચવામાં આવ્યા હતા.

- એમ. અહમદ(લેખક રામબાગ,શ્રીનગરની શાળામાં આચાર્ય છે)