મુહમ્મદ ઇસ્માઇલ (1892-1948)

મહાત્મા ગાંધીના અનુયાયી ખાદી આંદોલનનો પર્યાય બનેલા મુહમ્મદ ઇસ્માઇલનો જન્મ આંધ્રપ્રદેશના ગુંટુર જિલ્લાના નાકિરેકલમાં 1892 માં થયો હતો. તેમના પિતાનું નામ મસ્તાન સાહેબ અને માતાનું નામ કુલસુમ બીબી હતા. તેઓ બાળપણથી જ મહાત્મા ગાંધીથી પ્રેરિત હતા અને ભારતીય સ્વાતંત્ર્ય ચળવળ તરફ આકર્ષાયા હતા. મહાત્મા ગાંધીએ આપેલા આહવાનના જવાબમાં મુહમ્મદ ઇસ્માઇલે ખાદીના વેચાણ અને પ્રચાર સ્વેચ્છાએ સ્વીકાર્યો હતો. તેમણે તેમના બાળપણના મિત્ર વેલપુલા ગંગૈયાહ સાથે સ્વતંત્રતા ચળવળમાં ભાગ લીધો હતો. તેમણે ગ્રામ સ્વરાજ્ય માટે મહાત્માના આહવાનથી પ્રેરણા મેળવી,લોકોમાં ખાદીનો ઉપયોગ અને ઉત્પાદન વધારવા માટે અભિયાન ચલાવ્યું. તેમણે 1926 માં તેનાલીમાં પ્રથમ ખાદી સ્ટોર શરૂ કર્યો અને તે નફાના હેતુ વિના રાષ્ટ્રીય ચળવળના વિશેષ કારણોસર ચલાવ્યો, તે સુતરાઉ કાંતણ માટે કપાસ, ચરખા અને અન્ય સામગ્રી લાવ્યા અને ખાદી આંદોલનમાં રસ ધરાવતા લોકોને તે ઉપલબ્ધ કરાવ્યું. 'ખદ્દર ઇસ્માઇલ' ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં મોટા પ્રમાણમાં પ્રવાસ કરી લોકોને ખાદીના ઉત્પાદન અને કુટીર ઉદ્યોગો તરફ જવા માટે પ્રોત્સાહિત કરતા. ઇસ્માઇલનો ખાદી સ્ટોર તેમની ગુપ્ત બેઠકો અને પ્રવૃત્તિઓ માટે તેનાલીમાં સ્વાતંત્ર્ય સેનાનીઓનું મુખ્ય કેન્દ્ર બન્યું. તેથી, મુહમ્મદ ઇસ્માઇલ સ્વતંત્રતા સેનાનીઓમાં ‘ખદ્દર ઇસ્માઇલ’ તરીકે પ્રખ્યાત થયા. ઇસ્માઇલ અને તેમની પત્ની હજીરા બીબીએ અંતિમ શ્વાસ સુધી ખાદી પહેરી હતી. જોકે, ઓલ ઈન્ડિયા મુસ્લિમ લીગના પ્રભાવ હેઠળ રહેલા સાથી મુસ્લિમોએ તેમનો બહિષ્કાર કર્યો, તેમ છતાં તેમણે ક્યારેય રાષ્ટ્રવાદી આંદોલનથી પોતાને દૂર રાખ્યા નહીં અને સતત નિર્ભયતાથી તેમાં ભાગ લીધો. અસહકાર ચળવળમાં સક્રિય ભાગ લેવા બદલ મુહમ્મદ ઇસ્માઇલને 18 મહિનાની કેદની સજા ફટકારાઈ હતી. આઝાદીની લડત દરમિયાન, તેમણે લગભગ છ વર્ષ જેલમાં પસાર કર્યા. મુસ્લિમ લીગના પ્રભાવ હેઠળ રહેલા કેટલાક સાથી મુસ્લિમોએ તેમને કોંગ્રેસની રાજનીતિ છોડી દેવાની ચેતવણી આપી હતી. મુહમ્મદ ઇસ્માલે આવી ચેતવણીઓ તરફ ધ્યાન આપ્યું નહીં અને પોતાને કોમી રાજકારણથી ઉપર રાખીને પોતાનું ધ્યેય ચાલુ રાખ્યું. તેમના વલણથી સાંપ્રદાયિક શક્તિઓને ચિંતા થઈ જેણે તેમના જીવન અને પરિવાર માટે જોખમ ઉભું કર્યું. ઇસ્માઈલે સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામ સિવાય પોતાને ધર્મનિરપેક્ષતાના હેતુ માટે સંપૂર્ણપણે સમર્પિત કરી દીધું. જ્યારે તે વેલોર જેલમાં હતા ત્યારે તેમને કમળો થયો હતો. થોડા સમય પછી તેમની માંદગી ખૂબ ગંભીર બની હોવાથી તેમને કેદમાંથી છોડી મુકવામાં આવ્યા. મુહમ્મદ ઇસ્માઇલ કમળાથી સાજા થઈ શક્યા નહીં અને 19 નવેમ્બર, 1948 ના રોજ સ્વતંત્ર ભારતમાં અવસાન થયું.

- સૈયદ નસીર અહમદ,લેખક (પુસ્તક : ધી ઈમ્મોર્ટલ્સ) મોબાઇલ : + 91 9440241727.