યુસુફ જાફર મેહર અલી (1903-1950)

‘સાયમન પાછો જા’ ચળવળમાં સક્રિય ભૂમિકા ભજવનાર યુસુફ જાફર મેહર અલી,જેમણે ભારતીય રાષ્ટ્રીય ચળવળના ઇતિહાસમાં એક આગળ પડતા પ્રસંગોમાં સ્થાન મેળવેલો. 3 સપ્ટેમ્બર, 1903 ના રોજ સમૃદ્ધ ઉદ્યોગપતિના પરિવારમાં બોમ્બેમાં તેમનો જન્મ થયો હતો. તે વિદ્યાર્થીકાળથી જ બ્રિટીશ શાસકોની અમાનવીય કૃત્યોની ટીકા કરતા હતા. તેમણે તેમના પર આકરી ટિપ્પણી કરી કે ‘બ્રિટિશ શાસકો કૂતરા જેવા છે. જો તમે તેમને લાત મારશો, તો તેઓ તમને ચાટશે. પરંતુ જો તમે તેમને ચાટશો, તો તેઓ તમને લાત મારશે. ’ તેમણે 1925 માં ‘યંગ ઇન્ડિયા સોસાયટી’ની શરૂઆત કરી અને યુવા આંદોલન શરૂ કર્યું. 21 જાન્યુઆરી, 1928 ના રોજ તેમણે સોસાયટીની બેઠક યોજી હતી અને ‘પૂર્ણ સ્વતંત્રતા’ ની તરફેણમાં અને ‘સાયમન કમિશનનો બહિષ્કાર’ અંગે ઠરાવો કર્યા હતા. પરંતુ, તે દિવસના ઠરાવોને કેટલાક અગ્રણી નેતાઓએ બાલિશ પ્રવૃત્તિઓ તરીકે વર્ણવ્યો. ‘બાળક એ માણસનો પિતા છે’ એમ કહીને તેમણે પ્રતિક્રિયા આપી. જ્યારે સાયમન કમિશન બોમ્બે પહોંચ્યો અને માલ સ્ટેશન પર વહાણમાંથી નીચે ઉતર્યો ત્યારે મેહર અલી પોલીસ કોર્ડનમાંથી છટકીને ત્યાં પહોંચી ગયો અને ‘સાયમન પાછો જા’ નો પોકાર કર્યો. પરિણામે, બ્રિટિશ સરકારે તેને તેમની કાનૂની પ્રક્રિયાથી બરતરફ કરી દીધો. યુસુફ જાફર મેહર અલીનો મત હતો કે યુવાનોને વૈચારિક જાગૃતિ, ઇતિહાસનો અભ્યાસ અને વ્યવહારિક વ્યૂહરચનાના જાણકારીની જરૂર છે. આમ, તેમણે ‘વાનગાર્ડ’ વીકલી મેગેઝિન શરૂ કર્યું. તેમણે યુવાનો માટે તાલીમ વર્ગો પણ કર્યા અને કેટલાય પુસ્તકો પ્રકાશિત કર્યા. આ પ્રવૃત્તિઓને કારણે તેમને ઘણીવાર પોલીસના અત્યાચારનો સામનો કરવો પડ્યો હતો અને કેદની સજા ભોગવવી પડી હતી. તેમની એક જેલકેદની અવધિ દરમિયાન,અંડર ટ્રાયલ કેદીઓના હક્કો માટે લડ્યા. તેમણે દુકાનો અને સ્થાપન અધિનિયમની અમલવારીમાં પણ મહત્વની ભૂમિકા ભજવી હતી, જેનો લાભ દુકાનના કર્મચારીઓને મળ્યો. તેમણે 1940 માં સત્યાગ્રહ ચળવળમાં સક્રિય ભૂમિકા ભજવી હતી અને 1942 માં તેમના નારા ‘ભારત છોડો’ માટે પ્રખ્યાત બન્યા હતા, જેણે બ્રિટીશ શાસકોની કમર ભાંગી નાખી હતી. તેમણે માર્ચ, 1948 માં બોમ્બે વિધાનસભાની ચૂંટણી જીતી હતી, જેમાં તેઓ સમાજવાદી પક્ષના ઉમેદવાર તરીકે લડ્યા હતા.તેમના બલિદાન અને સરળ જીવનશૈલી દ્વારા, તેમના સહકાર્યકરોની બરાબર તેમના દરેક સ્ટાફનું સન્માન કરીને, તમામ લોકોના પ્રતિનિધિઓ માટે રોલ મોડેલ બન્યા. સ્વાતંત્ર્ય ચળવળમાં અગ્રેસરની ભૂમિકા નિભાવનાર યુસુફ જાફર મેહર અલી પોલીસ ત્રાસને કારણે યેરવડા જેલમાં હતા ત્યારે માંદગીમાં સપડાયા. ત્યારબાદ તે સ્વસ્થ થઈ શક્યા નહીં અને 2 જુલાઈ, 1950 ના રોજ અંતિમ શ્વાસ લીધા.

- સૈયદ નસીર અહમદ,લેખક (પુસ્તક : ધી ઈમ્મોર્ટલ્સ) મોબાઇલ : + 91 9440241727.