શોએબુલ્લાહ ખાન (1920-1948)

 

પોતાના શક્તિશાળી લખાણોથી નિઝામ રાજ્યમાં ખોટી રીતે થોપવામાં આવેલ અલગતાવાદી વિચારો સામે લડનારા શોએબુલ્લાહ ખાનનો જન્મ 17 ઓક્ટોબર, 1920 ના રોજ આંધ્રપ્રદેશના વારંગલ જિલ્લાના મહબૂબાબાદમાં થયો હતો. તેઓ મહાત્મા ગાંધી જેવા દેખાતા હોવાથી તેમના પિતા હબીબુલ્લા ખાન તેમને ‘શોએબુલ્લાહ ગાંધી’ કહેતા હતા. શોએબ બાળપણથી જ મહાત્મા ગાંધીની અહિંસક વિચારધારાથી પ્રભાવિત હતા. તેમણે ઉસ્માનિયા યુનિવર્સિટીમાંથી સ્નાતક થયા પછી પત્રકારત્વમાં પ્રવેશ કર્યો. તેમણે ઉર્દૂ સાપ્તાહિક ‘તેઝ’ માટે કામ કર્યું, જેણે રાષ્ટ્રવાદી વિચારધારાને પ્રોત્સાહન આપ્યું અને તેનો પ્રચાર કર્યો. તેમણે નિઝામ નવાબના અનુયાયીઓના અમાનવીય અત્યાચારોની ટીકા કરતા અનેક લેખો લખ્યા હતા. આના પગલે નિઝામ સરકાર દ્વારા ‘તેઝ’ સાપ્તાહિક પર પ્રતિબંધ લાદવામાં આવ્યો.પછી, તેઓ ‘રૈયત’ ઉર્દૂ મેગેઝિનમાં જોડાયા, જે એમ. નરસિંહ રાવ દ્વારા સંચાલિત થતું હતું. તેમણે તે મેગેઝિનમાં રઝાકરોની ક્રૂરતા અને અમાનવીય કૃત્યો અંગેની ટીકા શરૂ કરવામાં પણ પોતાની કલમ ચાલુ રાખી હતી, જેના કારણે તે સામયિક બંધ કરી દેવામાં આવ્યું હતું. ‘રૈયત’ બંધ થયા પછી, શોએબુલ્લાએ 15 નવેમ્બર, 1947 ના રોજ પોતાની માતા અને પત્નીના ઘરેણાં વેચીને પોતાનું ઉર્દૂ મેગેઝિન ‘ઇમરોઝ’ શરૂ કર્યું. તેઓ સમાધાનકરી વલણ વગર નિઝામ સરકારની સરમુખત્યારશાહી, સાંપ્રદાયિકતા અને જુલમ સામે લડ્યા હતા. જ્યારે 1947 માં ભારતને આઝાદી મળી, ત્યારે તેમણે ભારતીય સંઘમાં હૈદરાબાદ રાજ્યના વિલીનીકરણની માંગ સાથે સંપાદકીય લખ્યા. તેમણે મર્જર માટે લોકોની ચળવળને ટેકો આપ્યો હતો અને ભારતીય સંઘમાં નિઝામ રાજ્યના મર્જરની આવશ્યકતાને સમજાવતા ઘણા લેખો લખ્યા હતા. તેમણે નિઝામ દ્વારા મર્જરના વિરોધમાં રહેલા સ્વાર્થી ઉદ્દેશ્યોનો પર્દાફાશ કર્યો.તેમના લખાણો માટે નિઝામના અનુયાયીઓ દ્વારા ધમકી આપવામાં આવી હતી. પરંતુ, ચેતવણીઓ અને ધમકીઓની ચિંતા કર્યા વગર પોતાનું રાષ્ટ્રવાદી મિશન ચાલુ રાખ્યું. પરિણામે, તેમના સાથીદાર અને સાળાભાઈ મુહમ્મદ ખાન સાથે તેમની ‘ઇમરોઝ’ ઓફિસથી પાછા ફરી રહ્યા હતા ત્યારે તેમના વિરોધીઓ દ્વારા તેમની પર ઘાતકી હુમલો કરવામાં આવ્યો હતો, જેમણે તેમના હાથ કાપી નાખ્યા અને 22 ઓગસ્ટ 1948 ની મધ્યરાત્રિએ તેમના પર હૈદરાબાદમાં ગોળીબાર કરવામાં આવ્યો. તેમના મૃત્યુ પહેલાં, હોસ્પિટલમાં સારવાર દરમિયાન, તેમણે તેમના સંબંધીઓ અને મિત્રોને કહ્યું કે, 'મૃત્યુ અનિવાર્ય છે. કોઈ પણ મૃત્યુથી છટકી શકશે નહીં. જો કોઈ કારણસરની યાત્રા દરમિયાન મૃત્યુ થાય છે, તો તમારે ગૌરવ અનુભવવું જોઈએ. તમારે મારા માટે ગર્વ અનુભવો જ જોઇએ, કારણ કે હું રાષ્ટ્ર માટે મરી રહ્યો છું ’.

- સૈયદ નસીર અહમદ,લેખક (પુસ્તક : ધી ઈમ્મોર્ટલ્સ) મોબાઇલ : + 91 9440241727.