મુફ્તી કિફાયતુલ્લાહ (1872–1952)

મુફ્તી કિફાયતુલ્લાહ, જેમણે જાહેર કર્યું હતું કે બ્રિટિશરો વિરુદ્ધ બળવો કરવો તે દરેક મુસ્લિમ પર ફરજ છે,તેમણે પોતે પણ બળવો કર્યો અને પોતાના સગાંવહાલાંઓ સાથે ભારતીય રાષ્ટ્રીય ચળવળમાં ભાગ લીધો, તેમનો જન્મ ઉત્તર પ્રદેશના શાહજહાંપુરમાં 1872 માં થયો હતો. કિફાયતુલ્લાહ, જે એક મોટા ધર્મશાસ્ત્રી હતા, સ્થાનિક મદરસામાં અભ્યાસ કર્યા પછી દેવબંદની પ્રખ્યાત શૈક્ષણિક સંસ્થા દારુલ ઉલૂમમાં જોડાયા. તેમણે સંસ્થાના આચાર્ય મૌલાના મુહમ્મદ હસન દ્વારા પ્રભાવિત સ્વતંત્રતા ચળવળમાં પ્રવેશ કર્યો, જે પોતે એક મોટા સ્વાતંત્ર્ય સેનાની હતા. તેમનું ભણતર પૂરું થયા પછી તે દિલ્હી પહોંચી ગયા, જ્યાં તેમણે ‘અંજુમન-એ-હિદાયતુલ-અલ-ઇસ્લામ’ સ્કૂલનું સંચાલન કરવાની જવાબદારી લીધી. તેમણે લોકોમાં બગડતા પરંપરાગત અને નૈતિક મૂલ્યોને પુનર્જીવિત કરવા માટે મૌલવી હાફિઝ અબ્દુલ ગની સાથે મળીને ‘કિતાબખાના-એ-રહીમિયા’ નામનું એક પ્રકાશન ગૃહ શરૂ કર્યું.તેમણે રાષ્ટ્રીય ચળવળમાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી હતી અને 1919 થી 1942 સુધીમાં 'જમીયત-એ-ઉલેમા-એ-હિન્દ' ના પ્રમુખ તરીકે કામ કર્યું હતું. તેમણે જણાવ્યું હતું કે જ્યાં સુધી દેશ વિદેશી શાસન હેઠળ છે ત્યાં સુધી લોકોને વાસ્તવિક ધાર્મિક સ્વતંત્રતા અને સંપૂર્ણતા માટે કોઈ તક મળશે નહીં. તેમણે ખિલાફત આંદોલનમાં સક્રિયપણે ભાગ લીધો હતો. તેમણે પોતાનો અભિપ્રાય વ્યક્ત કર્યો હતો કે સશસ્ત્ર લડાઇઓ કોઈ પરિણામ લાવશે નહીં અને જેમ કે, ગાંધી દ્વારા ઉપદેશિત રીતે બ્રિટીશ શાસન સામેની લડત ચાલુ રાખવી જોઈએ. તેમણે 1930 માં દિલ્હીમાં અસહકાર ચળવળનું નેતૃત્વ કર્યું હતું, જેના માટે તેમને કેદ કરવામાં આવ્યા હતા. ત્યારથી, ભારતીય રાષ્ટ્રીય ચળવળમાં તેમની ભૂમિકા માટે તેઓ ઘણી વખત જેલમાં બંધ રહ્યા હતા. તેમણે ભારત અને પાકિસ્તાનને સાંપ્રદાયિક તર્જ પર વહેંચવાનો સખ્ત વિરોધ કર્યો હતો અને મુસ્લિમ લીગના બે રાષ્ટ્રની સિદ્ધાંતની ટીકા કરી હતી. તેમણે ઇસ્લામના આધ્યાત્મિક ગ્રંથોના આધારે લીગના સિદ્ધાંતનો પ્રતિકાર કર્યો. તેમણે હિંદુઓ અને મુસ્લિમો વચ્ચેના સુમેળ માટે નિરંતર કામ કર્યું અને તેમની વચ્ચેના ભેદભાવનો વિરોધ કર્યો. તેમણે સામાજિક સુધારા માટેના આંદોલનનું પણ નેતૃત્વ કર્યું, કારણ કે તેમને લાગતું હતું કે પશ્ચિમી શિક્ષણ અને સંસ્કૃતિની અસરને કારણે ભારતીય સમાજ પ્રદૂષિત થયો છે. તેમણે એમ પણ જણાવ્યું હતું કે મનુષ્ય વચ્ચેનો ભેદભાવ એ સ્વાર્થી લોકોની રચના છે અને કહ્યું હતું કે વિવિધ જાતિના લોકોના સહવાસમાં કંઈપણ ખોટું નથી. રાષ્ટ્રની આઝાદી પછી તેમણે સાહિત્યિક અને આધ્યાત્મિક કાર્યોમાં પોતાને સમર્પિત કર્યા. તેમણે સરકારની ઓફર કરેલી સુવિધાઓને એમ કહીને સ્વીકારવાનો ઇનકાર કરી દીધો કે તે દેશભક્તિનો સોદો કરવા સમાન છે. ખૂબ જ સરળ જીવન જીવતા મુફ્તી કિફાયતુલ્લાએ 31 ડિસેમ્બર, 1952 ના રોજ અંતિમ શ્વાસ લીધા.

- સૈયદ નસીર અહમદ,લેખક (પુસ્તક : ધી ઈમ્મોર્ટલ્સ) મોબાઇલ : + 91 9440241727.