મુહમ્મદ ગુલામ મોહિઉદ્દીન (1882-1973)

મુહમ્મદ ગુલામ મોહિઉદ્દીન આંધ્રપ્રદેશના પ્રથમ નેતા હતા જેમણે મહાત્મા ગાંધી દ્વારા આપવામાં આવેલા આહ્વાનને પ્રતિસાદ આપીને ખિલાફત અને અસહકાર ચળવળમાં જોડાવા માટે તેમનું સરકારી પદ છોડ્યું હતું. તેમનો જન્મ 1882 માં આંધ્ર પ્રદેશના કૃષ્ણ જિલ્લાના વિજયવાડામાં થયો હતો. તે ખૂબ જ શ્રીમંત જાગીરદારી પરિવારમાંથી હતા. તેમણે માનદ મેજિસ્ટ્રેટના પદ પરથી રાજીનામું આપ્યું અને 1919માં શરૂ થયેલી ચળવળમાં જોડાયા. મહાત્મા ગાંધીએ તેમના સામયિક ‘યંગ ઈન્ડિયા’માં ગુલામ મોહિઉદ્દીનના બલિદાનનો ઉલ્લેખ કર્યો હતો. તેમણે વિજયવાડા શહેરની ખિલાફત અસહકાર ચળવળ સમિતિના પ્રમુખ તરીકે નેતૃત્વ કર્યું. તેમણે તેમના નજીકના મિત્ર અને પ્રખ્યાત સ્વાતંત્ર્ય સેનાની અય્યાદેવરા કાલેશ્વર રાવ સાથે ભારતીય રાષ્ટ્રીય ચળવળમાં સક્રિયપણે ભાગ લીધો હતો. તે અય્યાદેવરા કાલેશ્વર રાવ સાથે કલકત્તા ગયા,જ્યાં તેઓ મહાત્મા ગાંધીને મળ્યા અને વર્ષ 1921માં વિજયવાડામાં ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસના સામાન્ય સત્રનું આયોજન કરવાની પરવાનગી મેળવી. ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસના અગ્રણી નેતાઓ જેમ કે મહાત્મા ગાંધી, અબ્બાસ તૈયબજી, હકીમ અજમલ ખાન, મૌલાના અબુલ કલામ આઝાદ, મુહમ્મદ શૌકત અલી, ખાન અબ્દુલ ગફાર ખાન અને અન્યોએ વિજયવાડા ખાતેના સત્રોમાં હાજરી આપી હતી. ગુલામ મોહિઉદ્દીને વિજયવાડા ખાતે ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસના અધિવેશનનું આયોજન કરવા માટે તેમની મહેનતની કમાણીમાંથી મોટો ખર્ચ કર્યો. તેમણે ઓલ ઈન્ડિયા મુસ્લિમ લીગ સાથે સૌહાર્દપૂર્ણ સંબંધો જાળવી રાખ્યા હોવા છતાં, તેમણે લીગની વિભાજનકારી વિચારધારાને સમર્થન આપ્યું ન હતું. તેમણે ધાર્મિક આધાર પર રાષ્ટ્રને વિભાજિત કરવાના વિચારનો વિરોધ કર્યો. તેમણે હિંદુઓ અને મુસ્લિમો વચ્ચે સંવાદિતા માટે કામ કર્યું. જ્યારે રાષ્ટ્રના વિભાજન પછી તરત જ વિજયવાડા શહેરમાં કોમી રમખાણો ફાટી નીકળ્યા, ત્યારે તેમણે પરિસ્થિતિને શાંત કરવા અને તેને નિયંત્રણમાં લાવવાની પહેલ કરી. તેમણે તમામ સમુદાયના લોકોને ઘોડા પર સવાર થઈને વિજયવાડાની ગલીઓમાં ફરીને શાંતિ જાળવવા અપીલ કરી હતી. તેમણે લાંબા સમય સુધી વિજયવાડા નગરપાલિકાના કાઉન્સિલર અને ઉપાધ્યક્ષ તરીકે કામ કર્યું. ખાદી ચળવળ માટે પ્રતિબદ્ધ મુહમ્મદ ગુલામ મોહિઉદ્દીન 13 માર્ચ, 1973ના રોજ તેમના અવસાન સુધી ખાદીનો ઝભ્ભો પહેરતા રહ્યા.

- સૈયદ નસીર અહમદ (લેખક, ધી ઈમ્મોર્ટલ્સ પુસ્તક)