મલિક મુહમ્મદ યુનુસ (1884-1952)

બિહાર રાજ્યના પ્રથમ મુખ્ય પ્રધાન તરીકે ચૂંટાઈને ઇતિહાસ રચનારા મલિક મુહમ્મદ યુનુસનો જન્મ 4 મે, 1884 ના રોજ બિહાર રાજ્યના પાનેહર ગામમાં થયો હતો. તેમના પિતા મૌલવી અલી હસન મુખ્તાર પ્રખ્યાત વકીલ હતા. મલિક મુહમ્મદ યુનુસે પટણામાં ગ્રેજ્યુએશન પૂર્ણ કર્યું અને ત્યારબાદ ઇંગ્લેન્ડમાં કાયદાનું અધ્યયન કર્યું હતું જ્યાં તે પત્રકાર તરીકે પણ સફળ થયા. તેઓ વકીલ તરીકે ભારત પરત ફર્યા અને તેમણે 1906 માં કલકત્તામાં પ્રેક્ટીસ શરુ કરી. કલકત્તામાં ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસ અધિવેશન દરમિયાન તેમણે 1906 માં રાજકારણમાં પ્રવેશ કર્યો. 1908 માં લાહોરમાં યોજાયેલી ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસની બેઠકોમાં તેમણે મુખ્ય ભૂમિકા ભજવી હતી. તેમણે ઓલ ઈન્ડિયા મુસ્લિમ લીગના સચિવ તરીકે અસરકારક રીતે કાર્ય કર્યું હતું અને તેમના દ્વારા કરવામાં આવેલા સૂચનો મિન્ટો-મોર્લે સુધારામાં સમાવવામાં આવ્યા હતા. તેમણે પટના મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશનમાં લોકોના પ્રતિનિધિ તરીકે વિવિધ વિકાસ કાર્યક્રમોની રચના કરી. તેઓ શાહી વિધાનસભાની ચૂંટણીઓમાં લડ્યા અને જીત્યા, 1921 માં બિહાર– ઓરિસ્સા પ્રાંતીય પરિષદમાં ચૂંટાઈ આવ્યા. 1924 માં, તેમણે ‘પટના ટાઇમ્સ’ સાપ્તાહિક શરૂ કર્યું, જે થોડા જ સમયમાં લોકોની સમસ્યાઓનું પ્રતિબિંબ દર્શાવતું એક લોકપ્રિય દૈનિક બની ગયું. 1936 માં, તેમણે ‘બિહાર મુસ્લિમ ઈન્ડિપેન્ડન્ટ પાર્ટી’ શરૂ કરી, જેને મુહમ્મદઅલી જિન્નાએ મર્જ કરવાની સલાહ આપી ત્યારે તેમણે મુસ્લિમ લીગમાં જોડાવાની ના પાડી. તેમનો પક્ષે ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસ સાથે જોડાણ સાથે 1937ની ચૂંટણી લડ્યો હતો અને મુસ્લિમો માટે અનામત 40 માંથી 15 બેઠકો જીતી હતી અને કોંગ્રેસ પછી બીજા ક્રમના સૌથી મોટા પક્ષ તરીકે ઉભરી આવ્યું હતુ. ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસના નેતૃત્વએ સરકાર બનાવવાની ના પાડી દીધી હોવાથી, યુનુસે 1,એપ્રિલ, 1937 ના રોજ બિહાર રાજ્યના પ્રથમ પ્રીમિયર (મુખ્ય પ્રધાન) તરીકેનો ચાર્જ સંભાળ્યો. તેમની સરકારે કૃષિને અગ્રતા આપી અને ઉર્દૂને સત્તાવાર ભાષા તરીકે જાહેર કરી. પરિણામે મુખ્ય રાજકીય પક્ષોના સહકાર અને સાંપ્રદાયિક દળોના વિરોધના કારણે તેમની સરકાર 19 જુલાઇ, 1937 ના રોજ પડી ગઈ. 1921 થી 1945 દરમિયાન તેઓ નિર્વિવાદ રીતે બિહારના પ્રાંત પદાધિકારી માટે ચૂંટાયા, તે સમયગાળા દરમિયાન તેમણે પોતાને સમાજસેવા માટે સમર્પિત કર્યા. તેમણે વિવિધ જવાબદારીઓ ‘થિયોસોફિકલ સોસાયટી’ અને ‘મેલ મિલાપ એસોસિએશન’ ઉભું કરી નિભાવી. તેમણે કવિતામાં પોતાનો હાથ અજમાવ્યો અને અસ્વસ્થતાને લીધે આરામ લેતાં કવિ તરીકે સફળ થયા. મલિક મુહમ્મદ યુનુસનું 13 મે, 1952 ના રોજ લંડનમાં અવસાન થયું.

- સૈયદ નસીર અહમદ,લેખક (પુસ્તક : ધી ઈમ્મોર્ટલ્સ) મોબાઇલ : + 91 9440241727.