નવાબ મુહમ્મદ ઈસ્માઈલ ખાન (1884-1958)

નવાબ મુહમ્મદ ઇસ્માઇલ ખાન, જે 1857 ના સ્વતંત્રતાના પ્રથમ યુદ્ધમાં બ્રિટિશરો સામે લડનારા કુટુંબના વંશજ હતા, તેમનો જન્મ ઉત્તર પ્રદેશના આગ્રામાં 1884માં થયો હતો. તેમના પિતા નવાબ ઇશાક ખાન જે આઈસીએસ અધિકારી અને ન્યાયશાસ્ત્રી હતા. નવાબ ઇશાકે તેમની નોકરીથી રાજીનામું આપી દીધું કારણ કે તેઓ બ્રિટીશરોની વધુ પડતી સત્તાને સહન કરી શકતા ન હતા. બાદમાં, તેમણે મુહમ્મદન એંગ્લો ઓરિએન્ટલ કોલેજમાં સેવા આપી જેની સ્થાપના સર સૈયદ અહેમદ દ્વારા કરવામાં આવી હતી. જ્યારે ઈસ્માઈલ માત્ર 12 વર્ષના હતા ત્યારે તેમણે ઇસ્માઇલને ઉચ્ચ શિક્ષણ માટે ઇંગ્લેન્ડ મોકલ્યો. ઇસ્માઈલે બી.એ. અને કેમ્બ્રિજ યુનિવર્સિટીમાં લો કોર્સ પૂરો કર્યો અને 1906 માં ભારત પાછા ફર્યા. ઉચ્ચ કક્ષાના અધિકારી તરીકે તેમને આકર્ષક નોકરી મળી હોવા છતાં, તેમણે આ નોકરીને પસંદ ન કરી, પરંતુ એડવોકેટ તરીકે પ્રેક્ટિસ શરૂ કરી. પિતાના સમયથી જ તે મોતીલાલ નેહરુના પરિવાર સાથે ગાઢ સંબંધો ધરાવતા હતા, તેથી તેઓ ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસની નજીક રહ્યા. પરંતુ, 1910 માં ઓલ ઈન્ડિયા મુસ્લિમ લીગ સાથે જોડાયા. તેમણે તમામ પક્ષો સાથે સૌહાર્દપૂર્ણ સંબંધો રાખ્યા,ખિલાફત અને અસહકાર આંદોલનમાં સક્રિયપણે ભાગ લીધો. તેમનું નિવાસસ્થાન ‘મુસ્તફા કેસલ’ આંદોલનના કાર્યકરો અને નેતાઓનું કેન્દ્ર હતું. ઉત્તરપ્રદેશના મુસ્લિમ લીગના તેઓ એક અગ્રણી નેતા હોવાથી, તેઓ 1923 માં સર્વાનુમતે સેન્ટ્રલ વિધાનસભામાં ચૂંટાયા. તેમણે 1926 માં ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસથી પોતાને દૂર કર્યા, એવો આક્ષેપ કર્યો કે કોંગ્રેસ સમસ્યાઓનો સામનો કરી રહેલ મુસ્લિમોની નિવારણમાં નિષ્ફળ ગઈ. તેઓ ફરીથી મુસ્લિમ લીગના ઉમેદવાર તરીકે 1937 માં એસેમ્બલી ચૂંટણીમાં ચૂંટાયા. પરંતુ, તે ચૂંટણીઓમાં ન તો કોંગ્રેસ કે ન લીગને સરકાર બનાવવા માટે પૂરતું બહુમત મળ્યું. આમ, મૌલાના અબુલ કલામ આઝાદે કોંગ્રેસ અને લીગ વચ્ચેની ડીલ માટે મધ્યસ્થી કરી હતી. આઝાદે ચૌધરી ખલીકુઝ્ઝમાન અને ઇસ્માઇલ ખાન માટે બે મંત્રી પદનો પ્રસ્તાવ મૂક્યો, જે કોંગ્રેસને ટેકો આપશે. પરંતુ સોદો નિષ્ફળ ગયો કારણ કે પંડિત નેહરુએ ફક્ત એક જ પદ ઓફર કર્યો હતો. બાદમાં નવાબ ઇસ્માઇલ ખાન ઓલ ઇન્ડિયા મુસ્લિમ સિવિલ ડિફેન્સ એસોસિએશનના પ્રમુખ બન્યા. જ્યારે મુસ્લિમ લીગ દ્વારા રાષ્ટ્રના ભાગલા માટે 1940 માં ‘લાહોર ઠરાવ’ કરવામાં આવ્યો ત્યારે તેમણે તેને સમર્થન આપ્યું નહીં. રાષ્ટ્રના ભાગલા પછી, ઇસ્માઇલ ખાન તેમના પુત્રો અને સહ-નેતાઓ સાથે પાકિસ્તાન જવા માટે અચકાતાં જવા ઈચ્છતા ન હતા. ભારતમાં જ રહીને, તેમણે ધારાસભાના સભ્ય અને અલીગઢ મુસ્લિમ યુનિવર્સિટીના કુલપતિ તરીકે કામ કર્યું. નવાબ મુહમ્મદ ઇસ્માઇલ ખાનનું 28 જૂન, 1958 ના રોજ મેરઠમાં અવસાન થયું.

- સૈયદ નસીર અહમદ ( લેખક, ધી ઈમ્મોર્ટલ્સ પુસ્તક)