ડો.સૈફુદ્દીન કીચલૂ (1888-1963)

ડો. સૈફુદ્દીન કીચલૂ, ‘જલિયાંવાલા બાગના હીરો’ તરીકે ઓળખાયા, તેમનો જન્મ 15 જાન્યુઆરી, 1888 ના રોજ પંજાબ રાજ્યના ફરીદકોટમાં થયો હતો. તેમના પિતાનું નામ અઝીઝુદ્દીન અને માતાનું નામ જાન બીબી હતું. સૈફુદ્દીનનો જન્મ ધનિક પરિવારમાં થયો હતો. તેમણે લંડનમાં કાયદાનો અભ્યાસ કર્યો અને જર્મનીમાં ફિલોસોફીમાં ડોક્ટરેટની પદવી મેળવી. તેઓ 1913 માં ભારત પરત ફર્યા અને અમૃતસરમાં એડવોકેટ તરીકે સ્થાયી થયા. તેમણે 1915 માં સાદત બાનુ સાથે લગ્ન કર્યા, જે ભારતીય રાષ્ટ્રીય ચળવળના કાર્યકર અને ઉર્દૂ કવયિત્રી પણ હતા. ડો. કીચલૂ એક સારા વક્તા પણ હતા. તેમણે હોમ રુલ આંદોલનમાં ભાગ લઈને રાજકારણમાં પ્રવેશ કર્યો. તેમણે ઐતિહાસિક જલિયાંવાલા બાગ ખાતે 30 મી માર્ચ, 1919 ના રોજ એક જાહેર સભા યોજી હતી, જેમાં ભારતીય રાષ્ટ્રીય ચળવળ દરમિયાન રોલેટ એક્ટનો વિરોધ કર્યો હતો. ત્યાં તેમણે બ્રિટીશ સામ્રાજ્યવાદી શાસકોને વખોડી કાઢતું એક પ્રવચન આપ્યું. જલિયાંવાલા બાગ ખાતે વિશાળ મેળાવડા પૂર્વે તેમના ભાષણથી બ્રિટીશ શાસકોની કમર ભાંગવા લાગી. ત્યારબાદ બ્રિટીશ સરકારે ડો. કીચલૂ અને ડો. ડાંગને ચર્ચાઓ માટે આમંત્રણ આપ્યું, પરંતુ તેઓને કસ્ટડીમાં લઇને દેશનિકાલ માટે મોકલ્યા. આ ઘટનાએ ડો.કીચલૂને ‘જલિયાંવાલા બાગનો હીરો’ બનાવ્યો. પાછળથી, તેમને 1919 ના અંત સુધીમાં છૂટા કરવામાં આવ્યા હતા. ડો. સૈફુદ્દીન કીચલૂએ પોતાને સંપૂર્ણ રીતે ભારતીય રાષ્ટ્રીય ચળવળમાં સમર્પિત કરવા માટે તેમની કાનૂની પ્રેક્ટીસ છોડી દીધી હતી. તેમણે ખિલાફત અને અસહકાર આંદોલનમાં સક્રિયપણે ભાગ લીધો અને અખિલ ભારતીય ખિલાફત સમિતિના પ્રમુખ બન્યા. તેમણે ‘તહરીક-એ-તન્ઝીમ’ના નામથી એક સંગઠન શરૂ કર્યું અને ઉર્દૂમાં ‘તન્ઝીમ ’નામનું એક સામયિક પણ. તેમણે હિન્દુઓ અને મુસ્લિમો વચ્ચે સંવાદિતાની ઇચ્છા કરી અને લોકોને ધાર્મિક લાગણીઓને ધ્યાનમાં લીધા વિના રાષ્ટ્રીય આંદોલનમાં ભાગ લેવા અપીલ કરી. તેમણે શરૂઆતથી જ ઓલ ઈન્ડિયા મુસ્લિમ લીગની અલગતાવાદી વિચારધારાનો વિરોધ કર્યો હતો. તેમણે 1924 માં ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસના જનરલ સેક્રેટરી તરીકે કામ કર્યું હતું. તે લાહોર ખાતે યોજાયેલા 1929 માં ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસ અધિવેશન માટે રિસેપ્શન કમિટીના પ્રમુખ પણ હતા. જોકે ડો. કીચલૂને ગાંધી પ્રત્યે આદર હતો, પરંતુ તેઓ નેતાજી સુભાષચંદ્ર બોઝને અનુસર્યા. આમ, તેમણે કોંગ્રેસથી પોતાને દૂર રાખ્યા. બ્રિટિશ ભારતમાં તેમણે 1947 પછી 14 વર્ષના સમય માટે સખત કેદ ભોગવી.તેઓ સામ્યવાદ તરફ આકર્ષાયા અને ‘પીસ એન્ડ ફ્રેન્ડશીપ’ જેવી સંસ્થાઓ દ્વારા વિશ્વ શાંતિ માટે કામ કર્યું. 1954 માં તેમને ‘સ્ટાલિન શાંતિ પુરસ્કાર’ થી સન્માનિત કરવામાં આવ્યા. સમાજવાદી સમાજનું સ્વપ્ન જોનારા અને જીવનભર વિશ્વ શાંતિ માટે કામ કરનારા ડો.સૈફુદ્દીન કિચલૂ 9 ઓક્ટોબર, 1963 ના રોજ અવસાન પામ્યા.

સૌજન્ય : સૈયદ નસીર અહમદ,લેખક (પુસ્તક : ધી ઈમ્મોર્ટલ્સ)