અલ્લામાહ ઇનાયતુલ્લાહ ખાન મશરિકી (1888-1963)

અલ્લામાહ ઇનાયતુલ્લાહ ખાન મશરીકી, જેમને ખૂબ જ નાની ઉંમરે તેમની બુદ્ધિમત્તા માટે ખ્યાતિ મળી હતી, તેમનો જન્મ 25 ઓગસ્ટ, 1888 ના રોજ પંજાબના અમૃતસરમાં થયો હતો. તેમના પિતાનું નામ ખાન અતા મુહમ્મદ ખાન હતું. ઇનાયતુલ્લાહને બાળપણથી જ ગણિતમાં ખૂબ રુચિ હતી. તેમણે 19 વર્ષની ઉંમરે પંજાબ યુનિવર્સિટીમાંથી પોસ્ટ ગ્રેજ્યુએટ ડિગ્રી મેળવી ઇતિહાસ રચ્યો હતો. પાછળથી, તે ઉચ્ચ શિક્ષણ માટે વિદેશ ગયા, જ્યાં તેમણે તેમની શૈક્ષણિક ક્ષમતાઓ સાથે યુનિવર્સિટીઓમાં નવા રેકોર્ડ બનાવ્યા. તેઓ 1912 માં ભારત પાછા ફર્યા. બ્રિટીશ સરકાર અને અનેક રજવાડાઓના વડાઓ દ્વારા તેમને આકર્ષક રાજકીય પદની ઓફર કરવામાં આવી હોવા છતાં, તેમણે ના પાડી અને પેશાવરની એક હાઇસ્કૂલમાં હેડ માસ્ટર તરીકે જોડાયા. તેમણે 1924 માં કુરાનમાં વૈજ્ઞાનિક તત્વો પર એક પુસ્તક લખ્યું જેનું નામ ‘તજકીરહ’ હતું, જેને નોબેલ પુરસ્કાર માટે નામાંકિત કરાયું હતું.અનેક રાષ્ટ્રીય, આંતરરાષ્ટ્રીય સંસ્થાઓ અને યુનિવર્સિટીઓએ તેમની વિદ્વત્તા માટે તેમને માનદ પદવીઓ અને એવોર્ડથી સન્માનિત કર્યા. ઈનાયતુલ્લાહ ખાન મશરીકીએ 1930 માં ખાકસર આંદોલન શરૂ કરવા માટે સરકારી નોકરીમાંથી રાજીનામું આપ્યું હતું. ખાકસર આંદોલન ટૂંકા ગાળામાં જ યુવાનોને આકર્ષિત કરવામાં સક્ષમ હતું, જેણે મૂળરૂપે ઇસ્લામની રુંઢીઓમાં સુધારાની રજૂઆત કરી હતી અને સામ્રાજ્યવાદી શાસકો સામે લડવાની ઘોષણા કરી હતી. તેમણે 1938 માં મહાત્મા ગાંધી સાથે મુલાકાત કરી અને તેમના આંદોલનનું સ્વરૂપ સમજાવ્યું. ખાન અબ્દુલ ગફ્ફારખાન જેવા નેતાઓએ ઇનાયતુલ્લાહને પ્રોત્સાહન આપ્યું, તેમની પ્રામાણિકતા અને રાષ્ટ્રની સ્વતંત્રતા માટેની તેમની પ્રતિબદ્ધતાને માન્યતા આપી. ઈનાયતુલ્લાહના નેતૃત્વમાં ખાકસર ચળવળના શિસ્ત, અલગ સમાન કોડ અને સ્પષ્ટ લક્ષ્યો ઘણા પ્રતિબદ્ધ કાર્યકરોને આકર્ષિત કરવામાં સક્ષમ હતા. ઇનાયતુલ્લાહ દ્વારા આદેશ આપવામાં આવે તો તેઓ કંઈપણ બલિદાન આપવા તૈયાર હતા. ખાકસર ચળવળના કાર્યકરોએ 1940 માં બ્રિટીશ પોલીસને ભયભીત કરી નાંખી અને તેમની કમર તોડી દીધી હતી. તે સમયગાળા દરમિયાન, બ્રિટિશ પોલીસે ઇનાયતુલ્લાહની ધરપકડ કરી. પરંતુ તે 80 દિવસના ઉપવાસ પછી છૂટી ગયા હતા. તેમણે રાષ્ટ્રના ભાગલાનો વિરોધ કર્યો. આઝાદી પછી પણ તેમણે અનેક સેવાકીય પ્રવૃત્તિઓ ચલાવી. 1957 માં 30,000 કાર્યકરોની સાથે જ્યારે ઇનાયતુલ્લાહ કાશ્મીરની મુક્તિ માટે તૈયાર થયા હતા. પાછળથી, ખાકસર આંદોલન પર અમુક સમય સુધી પ્રતિબંધ મૂકાયો હતો અને કેટલાક આરોપોનો સામનો કરવો પડ્યો હતો. ભારતીય ઉપ ખંડના ઇતિહાસમાં પોતાનું આગવું સ્થાન ધરાવતા ખાકસર આંદોલનનું નેતૃત્વ કરનારા અલ્લામાહ ઇનાયતુલ્લાહ ખાન મશરીકીનું 27 ઓગસ્ટ, 1963 ના રોજ નિધન થયું હતું.

- સૈયદ નસીર અહમદ (લેખક, ધી ઈમ્મોર્ટલ્સ પુસ્તક)