ચૌધરી ખલીકુઝ્ઝમાન (1889-1973)

ભારતીય ઉપખંડના રાજકારણને પ્રભાવિત કરનાર બ્રિટિશ ભારતમાં ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવનાર ચૌધરી ખલીકુઝમાનનો જન્મ 1889માં ઉત્તર પ્રદેશના મિર્ઝાપુર જિલ્લાના ચુનાર ગામમાં થયો હતો. તેમના પિતા શેખ મોહમ્મદ જમન અને માતા મકબુલુન્નિસા બેગમ હતા. તેઓ અલી ભાઈઓથી પ્રભાવિત થયા અને બાલ્કન યુદ્ધના ઘાયલ સૈનિકોની સેવા કરવા માટે ડૉ. મુખ્તાર અહેમદ અન્સારીના નેતૃત્વમાં તબીબી ટીમ સાથે 1912માં તુર્કી ગયા. તેમણે 1916માં ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસમાં સભ્યપદ મેળવ્યું અને રોલેટ વિરોધી સમિતિના સભ્ય બન્યા. પાછળથી, તેઓ ઓલ ઈન્ડિયા મુસ્લિમ લીગના સભ્ય બન્યા. તેમણે ખિલાફત ચળવળમાં સક્રિયપણે ભાગ લીધો અને અખિલ ભારતીય ખિલાફત સમિતિની રચના કરી. તેમણે લખનૌમાં વકીલ તરીકે તેમની પ્રેક્ટિસ શરૂ કરી અને લોક કલ્યાણના કાર્યક્રમો હાથ ધરીને રાજકારણમાં પ્રવેશ કર્યો. તેઓ લખનૌ મ્યુનિસિપલ બોર્ડ માટે ચૂંટાયા અને લાંબા સમય સુધી તેના અધ્યક્ષ તરીકે ચાલુ રહ્યા. તેમણે હોમ રૂલ ચળવળમાં ભાગ લીધો હતો. તેમણે 1921માં પ્રિન્સ ઑફ વેલ્સ મુલાકાતનો બહિષ્કાર કર્યો, જેના માટે તેમને જેલવાસ કરવામાં આવ્યો. બાદમાં, તેઓ 1923 માં સ્વરાજ્ય પાર્ટીમાં જોડાયા. તેમણે 1937 માં ઉત્તર પ્રદેશની ચૂંટણીમાં મુખ્ય ભૂમિકા ભજવી અને કોંગ્રેસના નેતાઓના સમર્થનથી યુનિયનિસ્ટ પાર્ટીના ઉમેદવાર તરીકે જીત્યા. કોંગ્રેસ કે લીગ એ ચૂંટણીઓમાં સરકાર બનાવવા માટે પૂરતી બેઠકો મેળવી શક્યા ન હતા. મૌલાના અબુલ કલામ આઝાદે તેમને બે મંત્રાલયોનું વચન આપતા સરકારની રચનામાં કોંગ્રેસ સાથે હાથ મિલાવવાની સલાહ આપી હતી. મૌલાનાની ઈચ્છા વિરુદ્ધ જવાહરલાલ નેહરુએ માત્ર એક જ મંત્રાલયની જાહેરાત કરી. આથી, સમજૂતી કામ કરી શકી નહીં. દરમિયાન, મુહમ્મદ અલી ઝીણાએ ચૌધરી ખલીકુઝ્ઝમાનને મુસ્લિમ લીગ સાથે હાથ મિલાવવા માટે સમજાવ્યા અને તેમને પાર્ટીમાં મુખ્ય ભૂમિકાની ઓફર કરી. મુસ્લિમ લીગમાં જોડાયા બાદ તેમણે ઉત્તર પ્રદેશમાં પાર્ટીને મજબૂત કરી. મૌલાના આઝાદે તેમના પુસ્તક ‘ઇન્ડિયા વિન્સ ફ્રીડમ’માં પણ સ્વીકાર્યું છે કે ચૌધરીના જોડાવાથી મુસ્લિમ લીગ મજબૂત થઈ. ચૌધરી ઝીણાની ખૂબ નજીક હતા અને મુસ્લિમ લીગના અગ્રણી નેતા બન્યા હતા. તેમણે 1940 માં લાહોરની મીટિંગમાં પાકિસ્તાનની રચના માટેના ઠરાવને સમર્થન આપ્યું હતું. દેશના વિભાજન પછી, ઝીણાની સલાહ પર લીગની બાબતોને જોવા માટે તેઓ થોડો સમય ભારતમાં રહ્યા હતા. બાદમાં, તેઓ પાકિસ્તાનમાં સ્થળાંતર કરી ગયા અને વિવિધ મુખ્ય હોદ્દાઓ સંભાળ્યા. અંતે તેમણે તેમના પુસ્તક ‘પાથવે ટુ પાકિસ્તાન’માં સ્વીકાર્યું કે દેશના વિભાજનથી ઉપ-મહાદ્વીપમાં સામાન્ય રીતે મુસ્લિમ સમુદાય અને ખાસ કરીને ભારતીય મુસ્લિમોને ભારે નુકસાન થયું છે. ચૌધરી ખલીકુઝ્ઝમાનનું 1973માં અવસાન થયું.

- સૈયદ નસીર અહમદ (લેખક, ધી ઈમ્મોર્ટલ્સ પુસ્તક)