અબ્દુલ લતીફ ફારુકી (1893-1982)

અબ્દુલ લતીફ ફારૂકી, જેમણે લોકોની મુક્ત થવાની લોકોની વધુ તીવ્ર બનાવવા, બ્રિટિશ વિરોધી સંઘર્ષને પ્રસિદ્ધિ આપવા અને ભારતીય રાષ્ટ્રીય ચળવળના કાર્યકરોને સક્રિય ટેકો આપવાના હેતુથી કાર્ય યોજના સાથે આગળ વધ્યા, તેમનો જન્મ 1893માં તમિલનાડુ રાજ્યના ચેન્નાઈમાં નવાબ પરિવારમાં થયો હતો. તેમણે મદ્રાસ યુનિવર્સિટીમાં અભ્યાસ કર્યો અને ઉર્દૂ, તમિલ અને અંગ્રેજી ઉપરાંત અરબી અને હિન્દુસ્તાનીમાં પ્રાવીણ્ય મેળવ્યું. તેમના વિદ્યાર્થીકાળથી જ અંગ્રેજોના કુશાસનની ટીકા કર્યા પછી, તેમણે 1920 માં શરૂ થયેલી ખિલાફત અને અસહકાર ચળવળમાં જોડાઈને રાષ્ટ્રીય ચળવળમાં ડૂબકી લગાવી હતી. તેમણે સક્રિયપણે પરંતુ અહિંસક રીતે આ ચળવળમાં ભાગ લીધો હતો. ગાંધીજીના અનુયાયી હોવાથી, ચેન્નાઈમાં બ્રિટિશ સત્તાધિશોના ક્રોધનો શિકાર બન્યા, છતાં ફારૂકીએ તેમના ગુસ્સાની પરવા કરી ન હોવાથી, બ્રિટિશ સરકારે નવાબોના પરિવારના સભ્ય હોવાના કારણે તેમને મળતું વારસાગત પેન્શન બંધ કરી દીધું. આર્થિક મુશ્કેલીનો સામનો કરતી વખતે પણ તેમણે બ્રિટિશ સરકારના દુષ્કર્મો વિશે સમાચાર ફેલાવવા માટે હિન્દુસ્તાની દૈનિક ‘આઝાદ હિંદ’ શરૂ કર્યું. દૈનિકના બ્રિટિશ વિરોધી વલણ પ્રત્યે અસહિષ્ણુ હોવાને કારણે, સરકારે 'આઝાદ હિંદ' પર પ્રતિબંધ મૂક્યો અને તેમની ઓફિસ જપ્ત કરી લીધી. બાદમાં અબ્દુલ લતીફ 1926માં સ્વરાજ્ય પાર્ટીના ઉમેદવાર તરીકે મદ્રાસ એસેમ્બલીમાં ચૂંટાયા હતા. તેમણે ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસ દ્વારા આયોજિત તમામ આંદોલનોમાં સક્રિયપણે ભાગ લીધો હતો. તેમણે મુસ્લિમ લીગના પાકિસ્તાન ઠરાવનો વિરોધ કર્યો અને ચેતવણી આપી કે ધર્મના આધારે ભારતનું વિભાજન હિન્દુ-મુસ્લિમ એકતાને નુકસાન પહોંચાડશે. તેમણે 1942 થી 1945 સુધી પ્રતિષ્ઠિત મદ્રાસ યુનિવર્સિટીની ગવર્નિંગ કાઉન્સિલના સભ્ય તરીકે સેવા આપી. જ્યારે તેઓ મદ્રાસ ઉત્તર મતવિસ્તારમાંથી મદ્રાસ લેજિસ્લેટિવ કાઉન્સિલ માટે ચૂંટાયા, ત્યારે તેઓ મદ્રાસ રાજ્યના ઉચ્ચ ગૃહમાં વિરોધ પક્ષના નેતા બન્યા. સ્વતંત્રતા પછીના ભારતમાં, તેમણે લોકોના કલ્યાણ માટે કામ કર્યું અને વકફ બોર્ડના સભ્ય તરીકે વકફ મિલકતોના રક્ષણ માટે અથાગ પ્રયત્નો કર્યા. ભારતીય રાષ્ટ્રીય ચળવળના કાર્યકર તરીકે, સમાચાર પત્રના માલિક તરીકે અને જનપ્રતિનિધિ તરીકે તેમણે આપેલી મહાન સેવાઓને ભારત સરકારે આદર આપ્યું. અને 1972માં એક ભવ્ય સન્માન કાર્યક્રમમાં તેમનું સન્માન કરવામાં આવ્યું હતું. અબ્દુલ લતીફ ફારૂકી, જેઓ તેમના છેલ્લા શ્વાસ સુધી લોકો સાથે સીધા સંપર્કમાં રહ્યા હતા, તેમનું 1982માં નિધન થયું હતું.

- સૈયદ નસીર અહમદ (લેખક, ધી ઈમ્મોર્ટલ્સ પુસ્તક)