ડૉ.ઝાકિર હુસૈન (1897-1969)

ડૉ. ઝાકિર હુસૈન, જેઓ ભારતના રાષ્ટ્રપતિ હતા (1967-1969), જન્મ 8 ફેબ્રુઆરી, 1897 ના રોજ હૈદરાબાદમાં થયો હતો, તેમના પિતાનું નામ ફિદા હુસૈન અને માતાનું નામ નાઝનીન હતું. તેમણે હૈદરાબાદની સરકારી હાઈસ્કૂલમાં શાળાનો અભ્યાસ શરૂ કર્યો. 1905 માં જ્યારે તેમના પિતાનું અવસાન થયું, ત્યારે તેઓ તેમની માતા સાથે બિહારના કાસિમગંજમાં સ્થળાંતર કરી ગયા. તેઓ 1908માં ઈટાવા ખાતેની ઈસ્લામિયા હાઈસ્કૂલમાં જોડાયા અને 1918માં અલીગઢ ખાતેની મુહમ્મદન એંગ્લો-ઓરિએન્ટલ કૉલેજમાંથી સ્નાતક પૂર્ણ કર્યું. તેમણે અર્થશાસ્ત્રમાં M.A.નો અભ્યાસ કર્યો અને કાયદાનો અભ્યાસ પૂર્ણ કર્યો. જ્યારે તેઓ કોલેજમાં હતા ત્યારે તેઓ વિદ્યાર્થી સંઘના નેતા બન્યા. તેઓ રાષ્ટ્રીય અને આંતરરાષ્ટ્રીય બાબતોમાં ઉત્તમ જ્ઞાન ધરાવતા હતા અને તેમને ખૂબ જ સારા વક્તા તરીકે ઓળખ મળી હતી. ઝાકિર હુસૈન મહાત્મા ગાંધીના પ્રભાવ હેઠળ રાષ્ટ્રીય ચળવળમાં પ્રવેશ્યા અને ખિલાફત અને અસહકાર ચળવળોમાં ભાગ લીધો. બ્રિટિશરો દ્વારા તેમને નાયબ તહસીલદાર પદની ઓફર કરવામાં આવી હતી, જે તેમણે તેમની રાષ્ટ્રીય વિચારધારાને સાચી માનીને નકારી કાઢી હતી. તેઓ યુવાનોને રાષ્ટ્રીય ચળવળ તરફ પ્રશિક્ષિત કરવા માંગતા હતા. આમ, તેઓ જામિયા મિલિયા ઈસ્લામિયા કોલેજમાં લેક્ચરર તરીકે જોડાયા, જેની સ્થાપના ખિલાફત અને અસહકાર ચળવળ દરમિયાન થઈ હતી. ફેબ્રુઆરી, 1926માં જર્મનીથી પરત ફર્યા પછી, તેમણે પોતાની જાતને સંસ્થાને સંપૂર્ણ રીતે સમર્પિત કરી દીધી. ઝાકિર હુસૈનના અવિરત પ્રયાસોને લીધે, સંસ્થાને 'અસહકાર ચળવળના સ્વસ્થ બાળક' તરીકે વખાણવામાં આવી. તેમણે 1930માં મીઠાના સત્યાગ્રહમાં ભાગ લેવા માટે જામિયાના વિદ્યાર્થીઓ અને શિક્ષકોને પ્રોત્સાહિત કર્યા. જ્યારે ગાંધીજીએ ‘સ્વરાજ્ય ફંડ’ એકત્ર કરવાનું શરૂ કર્યું, ત્યારે જામિયાના વિદ્યાર્થીઓ, શિક્ષકો અને કર્મચારીઓએ તેમના માર્ગદર્શન હેઠળ પ્રથમ વખત ફંડમાં દાન આપ્યું. ડો. ઝાકિર હુસૈન માનતા હતા કે દેશને અંગ્રેજોથી મુક્ત કરાવવા માટે હિંદુ-મુસ્લિમ અખંડિતતા જરૂરી છે. આથી તેમણે આ સંદર્ભે અનેક કાર્યક્રમો અને ઝુંબેશ હાથ ધરી હતી. આઝાદી પછી, તેમણે મૌલાના અબુલ કલામ આઝાદની વિનંતી પર અલીગઢ મુસ્લિમ યુનિવર્સિટીના વાઇસ ચાન્સેલર તરીકે જવાબદારી સંભાળી અને 1956 સુધી તે પદ પર રહ્યા. તેઓ 1952 અને 1956 દરમિયાન રાજ્યસભાના સદસ્ય રહ્યા હતા. ડૉ. ઝાકિર હુસૈન 1957 માં બિહારના રાજ્યપાલ બન્યા અને 1967 માં ભારતના રાષ્ટ્રપતિ. તેમણે દેશના યુવાનોના દિલોદિમાગમાં રાષ્ટ્રીય શિક્ષણ ભરીને ભારતીય રાષ્ટ્રીય ચળવળને મજબૂત બનાવી. ડૉ. ઝાકિર હુસૈન આસામના પ્રવાસે ગયા અને 3 મે, 1969ના રોજ રાષ્ટ્રપતિ ભવન પરત ફર્યા. તે જ દિવસે સાંજે તેમણે અંતિમ શ્વાસ લીધા. તેમને જામિયા મિલિયા ઇસ્લામિયાના કેમ્પસમાં દફનાવવામાં આવ્યા હતા, જે સંસ્થાને તેઓ ખૂબ જ પ્રેમ કરતા હતા.

- સૈયદ નસીર અહમદ ( લેખક, ધી ઈમ્મોર્ટલ્સ પુસ્તક)