કાઝી નઝરુલ ઇસ્લામ (1899-1976)

વિદેશી શાસકો સામેની લડાઈમાં પોતાની કલમનો હથિયાર તરીકે ઉપયોગ કરનાર કાઝી નઝરુલ ઈસ્લામનો જન્મ 25 મે, 1899ના રોજ પશ્ચિમ બંગાળના બર્દવાન જિલ્લાના ચૂરીલિયા ગામમાં થયો હતો. તેમના પિતાનું નામ કાઝી ફકીર સાહેબ અને માતાનું નામ ઝાહેદા ખાતૂન હતું. તેમણે બાળપણમાં જ પિતા ગુમાવ્યા. આમ પોતાના પરિવારનું ભરણ પોષણ કરવા માટે અનેક જગ્યાએ કામ કરવું પડ્યું. તેમણે એક થિયેટર જૂથ સાથે કામ કર્યું અને તેના માટે ગીતો અને નાટકો લખ્યા. તેઓ 1917માં શસ્ત્રોના ઉપયોગની તાલીમ મેળવવા માટે લશ્કરમાં જોડાયા હતા, આ ઉદ્દેશ્ય સાથે કે વિદેશી શાસકોને દૂર મોકલવામાં તે તેમના માટે ઉપયોગી થશે. પરંતુ જ્યારે તેઓ 1919 માં તેમના વતન પાછા ફર્યા, ત્યારે તેઓ સાહિત્યિક કાર્યમાં સ્થાયી થયા. તેમણે ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસમાં સભ્યપદ લીધું અને રાષ્ટ્રીય ચળવળ દરમિયાન કાર્યક્રમોમાં સક્રિયપણે ભાગ લીધો. તેઓ જે તેમના અંતરાત્માએ સ્વીકાર્યા ન હતા એવા ખોટાઓની ટીકા કરવામાં ક્યારેય અચકાતા ન હતા. તેમણે યુવાનોને બ્રિટિશ શાસકોને ઉથલાવી પાડવાની રાષ્ટ્રીય ચળવળમાં જોડાવા માટે પ્રેરણા આપતાં ક્રાંતિકારી સાહિત્યની રચના કરી. પરિણામે, તેમને 'વિદ્રોહી કવિ' તરીકે ઓળખવામાં આવ્યા. તેમણે અંગ્રેજોના કુશાસન સામે તેમના લખાણોમાં તીવ્ર ટીકા કરી હતી. બ્રિટિશ સરકારે તેમના લખાણોથી નારાજ થઈને તેમને જેલમાં મોકલી દીધા. જેલમાં પણ તેણે સત્તાધીશો સામે ફરિયાદ કરી હતી. કેદીઓની સ્થિતિમાં સુધારો લાવવાની માંગણી સાથે તેમણે ભૂખ હડતાળ શરૂ કરી અને જેલમાં 40 દિવસ સુધી ચાલુ રાખી. જેલમાંથી છૂટ્યા પછી, ઇસ્લામે સંપૂર્ણ સ્વરાજ્ય પ્રાપ્ત કરવા માટે 1925 માં 'શ્રમિક પ્રજા સ્વરાજ્ય દળ' શરૂ કર્યું. તેમણે દળની વિચારધારાને પ્રોત્સાહન આપવા માટે ‘લંગલ’ મેગેઝિન શરૂ કર્યું. દરમિયાન, તેઓ સામ્યવાદી નેતા મુઝફ્ફર અહેમદને મળ્યા અને રશિયન ક્રાંતિના વિકાસથી પ્રભાવિત થયા. જેના કારણે બ્રિટિશ શાસકોમાં રોષ ફેલાયો હતો. તેઓએ તેમને ઘણી વખત જેલમાં મોકલ્યા અને તેમના સામયિકો અને તેમની કવિતાઓ પર પ્રતિબંધ લાદ્યો. પરંતુ, નઝરુલ ઇસ્લામે ક્યારેય લખવાનું બંધ કર્યું નહીં. માંદગી અને ગરીબી હોવા છતાં, તેમણે અંગ્રેજ શાસકો, જમીનદારો અને સામ્રાજ્યવાદીઓની ટીકા કરતા લખાણો ચાલુ રાખ્યા. તેઓ માત્ર વક્તા જ નહીં, પણ એક સારા ગાયક પણ હતા. ઇસ્લામ 1942 માં બીમાર પડ્યા અને અવાજ સંપૂર્ણપણે ગુમાવી દીધો. તેમણે લગભગ ત્રણ દાયકા માત્ર મૌનમાં વિતાવ્યા હતા. સ્વતંત્રતા પછી, નઝરુલ ઇસ્લામને ભારત અને બાંગ્લાદેશની સરકારો દ્વારા ઘણા પુરસ્કારો અને માનદ ડોક્ટરેટથી સન્માનિત કરવામાં આવ્યા હતા. કાઝી નઝરુલ ઈસ્લામને ભારત સરકાર દ્વારા 1960માં 'પદ્મભૂષણ'થી સન્માનિત કરવામાં આવ્યા હતા. તેમણે 29 ઓગસ્ટ 1976ના રોજ ઢાકામાં અંતિમ શ્વાસ લીધા હતા.

- સૈયદ નસીર અહમદ (લેખક, ધી ઈમ્મોર્ટલ્સ પુસ્તક)