ભારતીય રાષ્ટ્રીય ચળવળમાં ભાગ લેતી વખતે સામાજિક દુષણો સામે લડનાર કુલસુમ સયાનીનો જન્મ 21 ઓક્ટોબર, 1900ના રોજ ગુજરાતમાં થયો હતો. તેણી તેના પિતા સાથે 1917 માં મહાત્મા ગાંધીને મળી હતી. ત્યારથી તે ગાંધીજીના બતાવેલા માર્ગ પર ચાલ્યા. તેણી ભારતીય રાષ્ટ્રીય ચળવળ દરમિયાન સામાજિક સુધારણા માટે લડ્યા અને ધ્યાન કેન્દ્રિત કર્યું. તેણીએ વિખ્યાત સ્વાતંત્ર્ય સેનાની ડો. જાન મુહમ્મદ સયાની સાથે લગ્ન કર્યા. તેણીને તેના પતિનો ટેકો મળ્યો, તેણીએ ભારતીય સ્વતંત્રતા સંગ્રામની વિવિધ પ્રવૃત્તિઓમાં ખૂબ જ સક્રિય ભાગ લીધો. તેણીએ નિરક્ષરોને ભણાવવાનું શરૂ કર્યું અને ચરખા વર્ગમાં સભ્યપદ મેળવ્યું. તેણીએ ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસના ‘જન જાગરણ’ કાર્યક્રમોમાં પણ સામાજિક દુષણો પ્રત્યે લોકોમાં જાગૃતિ લાવવા માટે મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી હતી. સયાનીની પ્રવૃત્તિઓ મુંબઈ શહેર અને ઉપનગરોને આવરી લેતી હતી. મુસ્લિમ લીગના નેતાઓ તેમની પ્રવૃત્તિઓને પચાવી શક્યા નહીં. તેઓએ વિચાર્યું કે તે ગરીબોને ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસ તરફ આકર્ષિત કરી રહી છે અને તેના પ્રયાસોનો સામનો કરવા માટે સમાંતર કાર્યક્રમો યોજવાનું નક્કી કર્યું. આ પ્રકારના પ્રતિકૂળ વાતાવરણમાં હોવા છતાં, તેણીએ પીછેહઠ ન કરી, પરંતુ તેમની પ્રવૃત્તિઓ વધુ તીવ્ર બનાવી. તેણીએ પુખ્ત શિક્ષણના વાચકોના ઉપયોગ માટે ‘રેહબર’ (સહાયક) નામથી ઉર્દૂ પાક્ષિક શરૂ કર્યું. તેણીએ વિવિધ દેશોમાં વ્યાપક પ્રવાસ કર્યો અને ભારતના પ્રતિનિધિ તરીકે અનેક આંતરરાષ્ટ્રીય પરિષદોમાં ભાગ લીધો. તેણીએ પુખ્ત શિક્ષણ કાર્યક્રમો, ભારતીય સ્વતંત્રતા ચળવળમાં મહિલાઓની ભૂમિકા, સમાજ સેવા, ભારત-પાક મિત્રતા વગેરે જેવા વિષયોને સ્પર્શતા સંખ્યાબંધ પુસ્તકો લખ્યાં. તેણીએ હિન્દી ભાષામાં પુસ્તકો લખ્યા જેમ કે 'પ્રૌઢ શિક્ષા મેં મેરે અનુભવ' , 'ભારત-પાક મૈત્રી - મેરે પ્રયત્ન', 'ભારતીય સ્વતંત્ર સંગ્રામ મેં મહિલાઓકી ભૂમિકા', 'ભારતમેં પ્રૌઢ શિક્ષા' વગેરે. ભારત સરકારે, સયાનીના પ્રયત્નોને ઓળખ આપતાં, 1959માં તેણીને 'પદ્મશ્રી'થી સન્માનિત કર્યા. અને 1969માં ભારતના રાષ્ટ્રપતિ દ્વારા નેહરુ સાક્ષરતા પુરસ્કારથી સન્માનિત કરવામાં આવ્યા. મહિલાઓ અને સમાજના સર્વાંગી વિકાસ માટે કામ કરનાર કુલસુમ સયાનીનું 27 મે, 1987ના રોજ નિધન થયું હતું.
Comments
Post a Comment