શૌકત ઉસ્માની (1901-1978)

શૌકત ઉસ્માની, જેમણે માત્ર બ્રિટિશ સામ્રાજ્યવાદી દળોને દેશમાંથી હાંકી કાઢવા માટે તેમની સામે બળવો જ ન હતો કર્યો, પરંતુ સમાજવાદી રાજ્યની સ્થાપના પણ કરી હતી, તેમનો જન્મ 21 ડિસેમ્બર, 1901ના રોજ રાજસ્થાનના બિકાનેરમાં થયો હતો. તેમનું અસલી નામ મૌલા બક્ષ ઉસ્તાદ હતું. પરંતુ, એક ક્રાંતિકારી તરીકે, તે લોકો માટે જુદા જુદા નામોથી જાણીતા હતા. અંતે, તે શૌકત ઉસ્માની તરીકે સ્થાપિત થયા. તેઓ ખૂબ જ નાની ઉંમરે રાષ્ટ્રવાદી નેતા સંપૂર્ણાનંદના શિષ્ય બન્યા અને રાષ્ટ્રવાદી વિચારધારા તરફ આકર્ષાયા હતા. તેમણે ખિલાફત ચળવળમાં પ્રવેશ લઈને રાષ્ટ્રવાદી ચળવળમાં પ્રવેશ કર્યો. બાદમાં, તેમણે મૌલવી અબ્દુલ બારીની અપીલનો જવાબ આપતાં, જૂન 1920માં ભારતની બહારના અંગ્રેજો સામે યુદ્ધની ઘોષણા કરવા દેશ છોડી દીધો. તેમણે સાહસિક 'હિજરત'ની શરૂઆત કરી અને મુશ્કેલીગ્રસ્ત પાણીમાં વહાણ કરીને રશિયા પહોંચ્યા. તેઓ સામ્યવાદની વિચારધારા તરફ આકર્ષાયા અને ભારતમાં સામ્યવાદી પક્ષના સ્થાપકોમાંના એક બન્યા. તેઓ અંગ્રેજો સામે લડવા અને ભારતમાં સામ્યવાદી ચળવળ ઊભી કરવા બ્રિટિશ ગુપ્તચરોની જાણ વગર ભારત પાછા ફર્યા. બ્રિટિશ સિક્રેટ પોલીસે 11 મે, 1923ના રોજ તેમની ધરપકડ કરી હતી અને તેમને પેશાવર કાવતરાના કેસમાં ફસાવ્યા હતા. આ કેસમાં તેમને 16 વર્ષની સખત કેદની સજા ફટકારવામાં આવી હતી. ભારતીય રાષ્ટ્રીય ચળવળમાં ભાગ લેતી વખતે, તેમણે ભારતમાં સમાજવાદી વિચારધારાને ફેલાવવા માટે 1925 માં ભારતીય સામ્યવાદી પક્ષની સ્થાપનામાં સક્રિય ભાગ લીધો હતો. તેમણે ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસથી પોતાને દૂર રાખ્યા હોવા છતાં તેમણે ભારતીય રાષ્ટ્રીય ચળવળને મદદ કરી જે સામ્રાજ્યવાદી શાસકો સામે ચાલુ હતી. તેમણે સામ્યવાદી તરીકે, એક લેખક તરીકે અને રાષ્ટ્રીય ચળવળમાં એક કાર્યકર તરીકે અંગ્રેજ શાસકો સામે બળવો ચાલુ રાખ્યો. આઝાદી પછી તેઓ કરાંચીમાં સ્થળાંતર કરી ગયા. ત્યાં પણ, તેમણે મહેનતુ લોકોના હેતુને ટેકો આપીને સામ્યવાદી ચળવળનું નેતૃત્વ કર્યું. કરાંચીમાં થોડો સમય વિતાવ્યા પછી, તેમણે પત્રકાર તરીકે ઘણા દેશોમાં વ્યાપક પ્રવાસ કર્યો અને આંતરરાષ્ટ્રીય બાબતો પર લેખો લખ્યા. તેમણે વિશ્વ કક્ષાના સામ્યવાદી બૌદ્ધિક તરીકે ઘણી લોકપ્રિયતા મેળવી હતી. શૌકત ઉસ્માની, જેમણે મજૂર ઉદ્દેશ્યને સમર્થન આપતી અનેક ચળવળોનું આયોજન કર્યું અને તેમના અંત સુધી બ્રિટિશ સામ્રાજ્યવાદીઓના શાસનનો વિરોધ કર્યો, તેમણે 1978 માં અંતિમ શ્વાસ લીધા.

- સૈયદ નસીર અહમદ (લેખક, ધી ઈમ્મોર્ટલ્સ પુસ્તક)