અબ્દુલ કય્યુમ અંસારી (1905-1973)

 

અબ્દુલ કય્યુમ અંસારી, જેમણે માત્ર આઝાદી માટે જ નહીં પરંતુ સામાજિક અને આર્થિક અસમાનતાઓ સામે પણ લડત ચલાવી હતી, તેમનો જન્મ 1 જુલાઈ, 1905ના રોજ બિહારના શાહબાદ જિલ્લાના દેહરી ગામમાં થયો હતો. તેમના પિતા મુન્શી અબ્દુલ હક એક વેપારી હતા અને માતા સફિયા બેગમ. અન્સારી જ્યારે હાઈસ્કૂલમાં હતા ત્યારે અલી ભાઈઓના પ્રભાવ હેઠળ ખિલાફત અને અસહકાર ચળવળમાં પ્રવેશ્યા. 15 વર્ષની નાની ઉંમરે, તેઓ અખિલ ભારતીય ખિલાફત સમિતિના જનરલ સેક્રેટરી તરીકે નિયુક્ત થયા અને શાહબાદ જિલ્લાના પ્રતિનિધિ તરીકે કલકત્તા ખાતે ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસ અધિવેશનમાં હાજરી આપી. બ્રિટિશ સરકારે તેમને 'ખતરનાક' તરીકે ઓળખાવ્યા અને 1922 માં તેમની ધરપકડ કરી. પાછળથી, કેટલાક પ્રસંગોએ તેમણે જેલના સળિયા પાછળ ઘણા વર્ષો વિતાવ્યા. તેઓ ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસના આંદોલનાત્મક કાર્યક્રમો માટે ખૂબ જ પ્રતિબદ્ધ હતા જેના માટે લોકો દ્વારા તેમની પ્રશંસા કરવામાં આવી હતી. તેમણે ઓલ ઈન્ડિયા મુસ્લિમ લીગની વિભાજનકારી વિચારધારા સામે ઝુંબેશ ચલાવી હતી. તેમણે લોકોને સમજાવ્યું કે રાષ્ટ્રના વિભાજનથી માત્ર શ્રીમંત મૂડીવાદીઓ, જમીનદારો, કુલીન જૂથો અને સ્વાર્થી રાજકારણીઓને ફાયદો થશે. તેઓ આઝાદી પછી બિહાર વિધાનસભામાં ચૂંટાયા અને મંત્રી બન્યા. 1952ની ચૂંટણીમાં તેમનો પરાજય થયો હોવા છતાં, તેઓ 1962 અને 1967માં જીત્યા હતા. તેમણે વિવિધ મંત્રી પદો સંભાળ્યા હતા અને તે હોદ્દાને ધ્યાનમાં લીધા ન હતા, તેમણે પછાત વર્ગોમાં વિશેષ રસ લીધો હતો. તેમણે વિવિધ સંગઠનો બનાવીને મોમીનોના પ્રશ્નોને હલ કરવાનો પ્રયાસ કર્યો. તેમણે ઉર્દૂના વિકાસ માટે પણ કામ કર્યું. આ પ્રક્રિયામાં, તેમણે ‘અલ ઇસ્લાહ’, ‘મસ્વત’ અને ‘તહઝીબ’ વગેરે જેવા સામયિકો શરૂ કર્યા. અંસારીને શિક્ષણના વિકાસમાં વિશેષ રસ હતો. તેમણે 1940 થી 1957 સુધી પટના યુનિવર્સિટીમાં સેનેટના સભ્ય અને 1951-52 સુધી અલીગઢ મુસ્લિમ યુનિવર્સિટીના બોર્ડના સભ્ય તરીકે કામ કર્યું. તેઓ 1970 માં રાજ્યસભા માટે ચૂંટાયા હતા. તેમની વ્યસ્ત રાજકીય અને શૈક્ષણિક પ્રવૃત્તિઓ હોવા છતાં, તેઓ પ્રાણીઓ અને પક્ષીઓને ઉછેરવાના ખૂબ જ શોખીન હતા. તેમણે ઘણા લાંબા સમય સુધી બિહારની ઝૂઓલોજિકલ સોસાયટીના અધ્યક્ષ તરીકે કામ કર્યું. ભારતીય સ્વતંત્રતા સંગ્રામ અને સામાજિક કાર્ય માટે પોતાનું જીવન સમર્પિત કરનાર અબ્દુલ કય્યુમ અંસારીએ 18 જાન્યુઆરી, 1973ના રોજ અંતિમ શ્વાસ લીધા.

- સૈયદ નસીર અહમદ (લેખક, ધી ઈમ્મોર્ટલ્સ પુસ્તક)