ખાન અબ્દુસ સમદ ખાન (1907-1973)

ખાન અબ્દુસ સમદ ખાન ખાન અબ્દુલ ગફાર ખાનની જેમ 'બલુચી ગાંધી' તરીકે પ્રસિદ્ધ, જેઓ સંપૂર્ણ રીતે ગાંધીવાદી હતા અને આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે 'ફ્રન્ટિયર ગાંધી' તરીકે વખણાયા હતા, તેમનો જન્મ 7 જુલાઈ, 1907ના રોજ ક્વેટા(પાકિસ્તાન) શહેરની નજીકમાં આવેલા ગુલિસ્તાન ખાતે થયો હતો. 13 વર્ષની નાની ઉંમરે, તેમણે તેમના વિસ્તારમાં આયોજિત સામ્રાજ્યવાદ વિરોધી અભિયાનમાં ભાગ લીધો હતો. તેઓ વિદેશી શાસકો અને સાથી દેશના લોકોમાં અંધશ્રદ્ધાના સખત વિરોધી હતા. તેમણે અંગ્રેજોના જુવાળમાંથી રાષ્ટ્રની મુક્તિ માટે ‘અંજુમન-એ-વતન’ (ધ સોસાયટી ફોર ધ મધરલેન્ડ) શરૂ કરી. બાદમાં, તેમણે તેને ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસમાં વિલિન કરી દીધું. જોકે તેઓ શરૂઆતમાં 1920 દરમિયાન ગાંધીજીની અહિંસા વિચારધારા તરફ આકર્ષાયા હતા, તેમણે ક્રાંતિકારી સંગઠનો સાથે પણ ગાઢ સંબંધો જાળવી રાખ્યા હતા. તેમણે ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસનો ઉપયોગ બલુચી લોકોની મુશ્કેલીઓને જાહેરમાં લાવવા અને અંગ્રેજોના કુશાસનની ટીકા કરવા માટે એક મંચ તરીકે કર્યો. તેઓ શક્તિશાળી વક્તા હતા. બ્રિટિશ સરકાર દુષ્કૃત્યોનો પર્દાફાશ કરતા તેમના શક્તિશાળી અને મુક્કાબાજીવાળા ભાષણોને સહન કરી શકી નહી. આમ, બ્રિટિશ શાસકોએ તેમના ભાઈઓ સાથે તેમને કેદ કર્યા. તેમણે તત્કાલીન ઉત્તર-પશ્ચિમ સરહદી પ્રાંતમાં ખાન અબ્દુલ ગફાર ખાન સાથે સંયુક્ત બિનસાંપ્રદાયિક ભારતમાં પશ્તુન સ્વાયત્તતા માટે ઝુંબેશ ચલાવી હતી. અબ્દુસ સમદે ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસ દ્વારા આપવામાં આવેલા આહ્વાનના જવાબમાં યુદ્ધ વિરોધી અભિયાનમાં ભાગ લીધો અને બલુચિસ્તાનના વિવિધ વિસ્તારોમાં ચળવળ ફેલાવી. તેમણે ભારત છોડો ચળવળમાં સક્રિય ભૂમિકા ભજવી હતી, જેના માટે તેઓ ત્રણ વર્ષ સુધી જેલમાં રહ્યા હતા. જ્યારે કોંગ્રેસ અને મુસ્લિમ લીગ વચ્ચે વૈચારિક યુદ્ધ હતું, ત્યારે તેમણે કોંગ્રેસને ટેકો આપ્યો હતો અને લીગના દ્વિ-રાષ્ટ્ર સિદ્ધાંતનો સખત વિરોધ કર્યો હતો. આનાથી મુસ્લિમ લીગના નેતાઓમાં રોષ ફેલાયો હતો. 1947માં જ્યારે પાકિસ્તાનની રચના થઈ ત્યારે શાસક પક્ષે તેમને વારંવાર ધરપકડ કરીને હેરાન કર્યા. તેમણે બ્રિટિશ ઈન્ડિયા અને પાકિસ્તાન બંનેમાં અલગ-અલગ જેલોમાં 35 વર્ષ વિતાવ્યા. પરંતુ, ખાન અબ્દુસ સમદ ખાન ક્યારેય તેમની વિચારધારાથી પાછળ હટ્યા નહીં અને બલુચી લોકોના અધિકારો માટે તેમના અંતિમ શ્વાસ સુધી લડ્યા. જ્યારે બલુચિસ્તાનની સ્વાયત્તતા માટે ચળવળ ચાલી રહી હતી ત્યારે 2 ડિસેમ્બર, 1973ના રોજ તેમની હત્યા કરવામાં આવી હતી.

- સૈયદ નસીર અહમદ (લેખક, ધી ઈમ્મોર્ટલ્સ પુસ્તક)