મુન્શી સૈયદ મહેબૂબ (-1985)

મુનશી સૈયદ મહેબૂબ, જેમણે ઓલ ઈન્ડિયા મુસ્લિમ લીગને મદ્રાસ સિટી લીગના નેતાઓના વર્ચસ્વથી દૂર આંધ્રના ગામડાઓમાં લઈ ગયા, તેમનો જન્મ આંધ્ર પ્રદેશના ગુંટુર જિલ્લાના તેનાલી તાલુકાના યેદલાપલ્લી ગામમાં થયો હતો. સૈયદ મહેબૂબ મુન્શી સૈયદ મહેબૂબ બન્યા કારણ કે તેમણે 'અદીબ-એ-ફાઝિલ' પૂર્ણ કર્યું. તેમનામાં નાની ઉંમરથી જ રાષ્ટ્રવાદી વિચારો વિકસ્યા હોવાથી, તેમણે રાષ્ટ્રીય ચળવળમાં સક્રિયપણે ભાગ લીધો હતો. તેમણે ઓલ ઈન્ડિયા મુસ્લિમ લીગમાં સભ્યપદ મેળવ્યું અને 1945માં તેનાલીમાં રાજ્યમાં લીગની સ્થાપના કરી. તેમણે સામાન્ય કાર્યકરો વતી મદ્રાસમાં લીગના નેતાઓના આધિપત્ય સામે લડત આપી હતી. તેમણે મુસ્લિમ લીગની પ્રથમ બેઠક, ગુંટુર જિલ્લા શાખાની પ્રથમ બેઠક તેનાલી ખાતે યોજી. તેમાં રાષ્ટ્રવાદી નેતા અને પ્રખ્યાત કવિ ડો. ઉમર અલી શાહ અને કેટલાક અન્ય લોકો સહિત મુસ્લિમ લીગના ટોચના નેતાઓએ હાજરી આપી હતી. તેમણે આંધ્રમાં મુસ્લિમ લીગના સંગઠન માટે સખત મહેનત કરી અને તેનાલી અને તેની આસપાસ સાંસ્કૃતિક પ્રવૃત્તિઓ અને અભ્યાસ વર્ગો ચલાવીને મુસ્લિમ લીગનો વિકાસ કર્યો. તેમણે અલગતાવાદી વિચારોનો વિરોધ કર્યો જે પાછળથી લીગમાં ઉભો થયો. તેમણે મુસ્લિમ લીગના બે રાષ્ટ્ર સિદ્ધાંતનો સખત વિરોધ કર્યો અને ચેતવણી આપી કે ધર્મના આધારે દેશનું વિભાજન ભારતીયો માટે જોખમી હશે. તેમના પક્ષના સાથીદારોના દબાણ છતાં તેમણે ક્યારેય પોતાના વિચારો મુક્તપણે વ્યક્ત કરવાનું બંધ કર્યું નહીં. અંતે, તેમણે લીગમાંથી રાજીનામું આપ્યું અને ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસના નેતૃત્વ હેઠળ ભારતીય રાષ્ટ્રીય ચળવળમાં ભાગ લેવાનું શરૂ કર્યું. પાછળથી, તેઓ સમાજવાદી વિચારધારા તરફ આકર્ષાયા અને ભારતીય કમ્યુનિસ્ટ પાર્ટીમાં સભ્યપદ મેળવ્યું. તેમણે ‘અંજુમન-એ-વતન’ નામની સેવા સંસ્થા શરૂ કરી અને પોતાના ખર્ચે અબુલ કલામ આઝાદના નામે પુસ્તકાલય પણ શરૂ કર્યું. સૈયદ મહેબૂબ માત્ર એક પ્રખ્યાત અને સારા કલાકાર જ નહીં, પણ એક પ્રેરણાદાયી વક્તા પણ હતા. તેમણે અવિભાજિત મદ્રાસ પ્રાંતમાં આંધ્ર પ્રદેશમાંથી ચૂંટણી લડેલા ભારતીય કમ્યુનિસ્ટ પાર્ટીના ઉમેદવારોને 1952ની સામાન્ય ચૂંટણીમાં તેમની જીતમાં મદદ કરી. તેમની સેવાના બદલામાં, તેઓ અવિભાજિત મદ્રાસ પ્રાંતમાં વિધાન પરિષદના સભ્ય બન્યા. તેમણે વકફ મિલકતોના રક્ષણ માટે ‘એસોસિએશન ફોર પ્રોટેક્શન ઓફ આંધ્ર મુસ્લિમ વકફ પ્રોપર્ટી’ની સ્થાપના કરી. આ એસોસિએશનના પ્રમુખ તરીકે તેમણે સરકારને અનેક દરખાસ્તો કરી હતી. તેમણે સ્વતંત્રતા સેનાની મુહમ્મદ આદમ સાથે મળીને વક્ફ પ્રોપર્ટીઝ પર એક પુસ્તક લખ્યું, જેઓ આંધ્રપ્રદેશના કૃષ્ણ જિલ્લાના વિજયવાડા શહેરના હતા. ગરીબોના કલ્યાણ માટે પોતાનું જીવન સમર્પિત કરનાર અને સમાજવાદી સમાજનું સ્વપ્ન જોનારા મુનશી સૈયદ મહેબૂબનું ફેબ્રુઆરી, 1985માં નિધન થયું.

- સૈયદ નસીર અહમદ (લેખક, ધી ઈમ્મોર્ટલ્સ પુસ્તક)