મૌલાના શૌકત અલી : હિંદુ-મુસ્લિમ એકતાના હિમાયતી

"હું ઈશ્વરનો વિષય છું અને ભારતનો એક સ્વતંત્ર નાગરિક છું. મારે ન રાજા જોઈએ, ન આ દરબાર કે ના લશ્કર.એટલા સુધી કે ભલે મારા પર મૃત્યુનો કેસ ચલાવવામાં આવે તો પણ મને ખુશી થશે."

મૌલાના શૌકત અલીએ સપ્ટેમ્બર, 1921માં કરાંચીમાં એક બ્રિટિશ ન્યાયાધીશને આ વાત દ્રઢતાથી કહી. તેમની ઉપર મૌલાના મુહમ્મદ અલી, મૌલવી હુસૈન અહેમદ, ડૉ. સૈફુદ્દીન કિચલૂ, પીર ગુલામ મુજાદીદ, મૌલવી નિસાર અહેમદ અને શ્રી શારદા પીઠના જગદગુરુ શંકરાચાર્ય સાથે બ્રિટિશ સેનાના ભારતીય સૈનિકોને ઈંગ્લેન્ડ સામે ઉશ્કેરવાનો આરોપ પણ લગાવવામાં આવ્યો હતો. આરોપીએ સેન્ટ્રલ ખિલાફત કમિટી (CKC) ના ધ્વજ હેઠળ ફતવાનું સમર્થન અને પ્રચાર કર્યો, જેમાં દાવો કરવામાં આવ્યો હતો કે બ્રિટિશ આર્મીની સેવા કરવી હરામ (ગેરકાયદેસર/પાપ) છે.

શૌકત સહિત તમામ આરોપીઓએ કોર્ટમાં પોતાનો પક્ષ રજૂ કર્યો હતો. તેમના દ્વારા કરવામાં આવેલ નિવેદન તેમના રાજકીય મંતવ્યો, ભારતીય રાષ્ટ્રવાદ પ્રત્યેની પ્રતિબદ્ધતા, ધર્મનું પાલન અને હિંદુ-મુસ્લિમ એકતા માટેના સમર્પણનો સારાંશ આપવા માટે પૂરતું છે.

મૌલાના શૌકત અલી,ના નામમાં ભલે મૌલાના લાગેલું હતું,પરંતુ તેઓ કોઈ મદરેસાના મુદર્રીસ નહોતા. તેમણે મોહમ્મડન એંગ્લો ઓરિએન્ટલ (MAO) કૉલેજ, અલીગઢ (હવે, અલીગઢ મુસ્લિમ યુનિવર્સિટી)માં અભ્યાસ કર્યો, જ્યાં તેમને યુરોપિયન શિક્ષકો દ્વારા શીખવવામાં આવ્યું. શૌકત તેમની રીતભાત અને જીવનશૈલીમાં 20મી સદીની શરૂઆતના અન્ય અંગ્રેજી શિક્ષિત 'ભૂરા સાહેબ' જેવા હતા, જેમણે કોલેજ ક્રિકેટ ટીમના કપ્તાની કરી, અંગ્રેજી બોલતા હતા, ક્લીન શેવ હતી અને ઓફિસર તરીકે બ્રિટીશ સરકારની સેવામાં જોડાયા હતા.

બાલ્કન યુદ્ધ કટોકટી, પ્રથમ વિશ્વયુદ્ધ, ખિલાફતનું ઉન્મૂલન અને જલિયાંવાલા બાગ હત્યાકાંડે તેમનામાં એક રાષ્ટ્રવાદી મુસ્લિમને જાગૃત કર્યો અને તેઓ મહાત્મા ગાંધીના નેતૃત્વમાં ખિલાફત અને અસહકાર ચળવળના અગ્રણી નેતા બની ગયા.

1921 માં, જ્યારે સામ્રાજ્ય સામે યુદ્ધ કરવા બદલ પોલીસ દ્વારા તેમની ધરપકડ કરવામાં આવી અને મેજિસ્ટ્રેટ સમક્ષ રજૂ કરવામાં આવ્યા, ત્યારે શૌકતે પોતાનો બચાવ કરવાને બદલે ભાષણો આપ્યા. જ્યારે ન્યાયાધીશે તેમને એમ કહીને રોકવાનો પ્રયાસ કર્યો કે તેઓ શૌકતના ​​પ્રવચનો સાંભળવા ત્યાં નથી. શૌકતે સાચા ક્રાંતિકારી નેતાની જેમ જવાબ આપ્યો, “તો પછી તમે મને ફાંસી આપી શકો. મેં સેંકડો ભાષણો આપ્યા છે અને એ વાતનું ધ્યાન રાખું છું કે હું આપને કોઈ ભાષણ ન આપું."

શૌકતે પોતાના ભાષણમાં જાહેર કર્યું,"હું ઈશ્વરનો વિષય છું અને ભારતનો એક સ્વતંત્ર નાગરિક છું. મારે ન રાજા જોઈએ, ન આ દરબાર કે ના લશ્કર.એટલા સુધી કે ભલે મારા પર મૃત્યુનો કેસ ચલાવવામાં આવે તો પણ મને ખુશી થશે."હિંદુ-મુસ્લિમ એકતાના વિશેષ ઉલ્લેખ સાથે ભાષણની શરૂઆત થઈ. તેમણે કહ્યું કે, અંગ્રેજોએ એવું ન વિચારવું જોઈએ કે ભારત વિભાજિત લોકોનું ઘર છે અને હિંદુઓ ખિલાફતમાં સમાન રીતે ભાગ લઈ રહ્યા છે. ચળવળ. દરેક શહેરમાં, દેશભરમાં, હિંદુઓ ખિલાફત સમિતિઓનો ભાગ હતા. જ્યાં મુસ્લિમોની સંખ્યા ઓછી હતી, ત્યાં હિંદુઓએ તમામ હિંદુ પદાધિકારીઓ સાથે આ સમિતિઓની સ્થાપના કરી હતી. તેમણે શંકરાચાર્યને ખાસ ટાંકીને કહ્યું હતું કે, "શ્રી શંકરાચાર્ય ખિલાફતના મુદ્દા પર હિંદુ શાસ્ત્રીય સમર્થન અને સહાનુભૂતિ આપવા આવ્યા હતા." દરેક ભારતીય, પછી ભલે તે હિંદુ હોય કે મુસ્લિમ,મહિલા હોય કે પુરૂષ, હૃદયથી જાણતા હતા,તેમણે દાવો કર્યો હતો કે હિંદુ અને મુસ્લિમો સંયુક્ત લોકો હતા.

શૌકતે જજને કહ્યું કે જ્યાં સુધી તેઓ તેમની વસાહત છોડીને જલિયાંવાલા બાગના શહીદોને ન્યાય નહીં અપાવશે ત્યાં સુધી તેઓ અંગ્રેજો સામે લડતા રહેશે. સ્વરાજ (સ્વ-શાસન)ને પોતાનું ધ્યેય ગણાવતા, શૌકતે કોર્ટને કહ્યું કે તે પોતાને "ઇંગ્લેન્ડનો દુશ્મન" માને છે. "હું એ દરેકને ધિક્કારું છું જે મારા ભગવાનનો દુશ્મન છે, જે મારા વિશ્વાસ અને દેશનો દુશ્મન છે, અને જે પણ મારી શક્તિમાં છે, હું મારા અધિકારો પાછા મેળવવા માટે કરીશ."

તેમણે વધુમાં કહ્યું કે જ્યાં સુધી બ્રિટિશ સરકાર "અમને સ્વરાજ નહીં આપે, જે મારી શક્તિમાં છે, હું કરીશ, અને ભગવાનની ઇચ્છાથી, અમે તમને ઉખાડી ફેંકીશું."

20મી સદીની શરૂઆતમાં શૌકતે મહિલાઓની તરફેણમાં પણ વિચારો મૂકયા હતા. તેમની માતા અને ભાભીએ ખિલાફત ચળવળનું નેતૃત્વ કર્યું હતું. તેમણે કોર્ટને કહ્યું કે વિદેશી શાસન સામેના આ રાષ્ટ્રીય સંઘર્ષમાં માત્ર ભારતના પુરુષો જ નહીં પરંતુ મહિલાઓ પણ કૂદી પડી છે. આ મહિલાઓએ પોતાનો બુરખો ઉતારી દીધો હતો અને જવાબદારી લેવા તૈયાર હતી. શૌકતે પૂછ્યું કે જો તે અને અન્ય પુરૂષોને કેદ કરવામાં આવે તો શું થશે, "અમારી સ્ત્રીઓએ તેમના પડદા હટાવી દીધા છે, મારી માતા તેમની પાસે જશે, મારા ભાઈઓની પત્ની તેમની પાસે જશે, મારી પુત્રીઓ તેમની પાસે જશે, અમારી મહિલાઓ તેઓની પાસે જશે અને તેમને ભગવાનનો સંદેશ આપશે - ભલે અમને સજા કરવામાં આવે, તેઓ પણ તે જ કરશે. તમે તેને કેવી રીતે રોકી શકો છો ?"

તેઓ એક સાચા રાષ્ટ્રવાદી હતા જે માનતા હતા કે હિંદુ અને મુસ્લિમ એક રાષ્ટ્ર છે, સ્ત્રીઓ સમાન ભાગીદાર છે અને દેશની આઝાદી મેળવવા માટે કોઈ પણ હદ સુધી જઈ શકે છે. તેમના દેશભક્તિના વિચારમાં રાષ્ટ્ર પ્રત્યેની વફાદારી અને પ્રેમ આવશ્યક હતું.

તેમણે અદાલતને કહ્યું, "મારી લાગણી છે - કે ભારત મારો દેશ છે - કે તે દરેકનો દેશ છે - હિંદુ, મુસ્લિમ, શીખ, જૈન, ખ્રિસ્તી અને યહૂદી - જેમણે તેને પોતાનું ઘર બનાવ્યું છે - અને એટલા સુધી કે દરેક અંગ્રેજનું પણ અથવા મહિલા જેણે તેને પોતાનું ઘર બનાવ્યું છે અને તે મારા દેશની સેવા કરવા અને પ્રેમ કરવા માટે તૈયાર છે અને હું આશા રાખું છું કે અહીં કોઈને તકલીફ નહીં પડે - જ્યારે મારી પાસે મારું સ્વરાજ હશે, તેના અંતરાત્માને કારણે. જે ભારત પ્રત્યે સાચો છે - જે સેવા કરશે તેને તેનું સ્થાન અહીં મળશે અને જમીનના કાયદા તેનું રક્ષણ કરશે." શૌકત અને સ્વતંત્રતા સંગ્રામમાં બલિદાન આપનાર હર બીજા સ્વતંત્રતા સેનાની માટે માર્ગદર્શક સિદ્ધાંત છે. ભારત દરેક ધર્મ, જાતિ અને લિંગનું છે અને આ રાષ્ટ્ર પ્રત્યેનો પ્રેમ જ તેમની રાષ્ટ્રીયતાને વ્યાખ્યાન્વિત કરે છે.

શૌકત અલીએ જોરદાર ઘોષણા સાથે પોતાનું ભાષણ પૂરું કર્યું, "હું હવે એવા નિષ્કર્ષ પર પહોંચ્યો છું કે આ સરકાર મજાક અને ઘોટાળો છે. આ કોર્ટ પર ધિક્કાર છે, આ સરકારને ધિક્કાર છે, આ અભિયોજનને ધિક્કાર છે અને આ આખા નાટકને ધિક્કાર છે."

આ ભાષણ રાષ્ટ્રવાદ, ધર્મ, સાર્વભૌમત્વ, ન્યાય અને સ્વતંત્રતાના તેમના વિચારોનો સારાંશ આપે છે. તે એક માર્ગદર્શક સિદ્ધાંત તરીકે કામ કરે છે,આપણને જુલમી સામે હિંમતભેર અને ક્ષમા વિના ઊભા રહેવાનું શીખવે છે, અને ભારતમાં હંમેશા અસ્તિત્વમાં રહેલી એકતા તરફ આપણને પ્રબુદ્ધ કરે છે.

- સાકિબ સલીમ