જ્યારે માર્યો ગયો ભારતનો વાઈસરૉય લોર્ડ મેયો

અંગ્રેજો સામેની ભારતની તવારીખમાં જો કોઈ વ્યક્તિ સૌથી મોટા ક્રાંતિકારી હોવાનું બિરુદ ધરાવતો હોય તો તે છે “શેર અલી આફ્રિદી” જેને ભારતના બિનસાંપ્રદાયિક-સામ્યવાદી ઈતિહાસકારોએ ક્રાંતિકારી કહેવાને બદલે “પાગલ પઠાણ” કહીને બોલાવ્યા છે. વળી ઘણા લોકો તેમને ક્રાંતિવીર શેર અલી નૂરાની પણ કહે છે કેમ કે એક જમાનામાં આખી દુનિયા તેમના પગલાથી હચમચી ગઈ હતી.

તસવીરમાં અઝીમ મોજાહિદ-એ-આઝાદી શેર અલી આફ્રિદી હાથમાં હાથકડી સાથે જોઈ શકાય છે. તે પણ જાણી લેવું જોઈએ કે તે સમયે વાઈસરોયનું સ્થાન રાષ્ટ્રપતિ જેવું જ હતું, તે આખા દેશના એક પ્રકારના શાસક જ હતા, જે ફક્ત બ્રિટનની રાણીની દેખરેખ હેઠળ ડાયરેક્ટ કામ કરતા હતા.

પૃષ્ઠભૂમિ :

ઉલામા-એ-સાદિકપુર,પટનાના મૌલવી અહમદુલ્લાના નેતૃત્વ હેઠળ, વહાબી તહરીકએ ખુલ્લેઆમ બ્રિટિશ વિરોધી વલણ અપનાવ્યું. તે સમયે ભારતમાં અંગ્રેજો સામે કોઈ સૈન્ય ઊભું કરી શકાતું ન હતું, તેના કારણે મૌલવી અહમદુલ્લાહે સરહદી વિસ્તારમાં સિતાના નામની જગ્યાએ મુજાહિદ્દીનની સેના ઊભી કરી હતી. તે સેના માટે તેઓ ભારતમાંથી જ પૈસા, ભરતી અને હથિયારો મોકલતા હતા.

બ્રિટિશ સરકારને મૌલવી અહમદુલ્લાહ પર શંકા હતી, પરંતુ તેની તટસ્થતાને કારણે તેની સામે કોઈ કાર્યવાહી કરવામાં આવી ન હતી, કારણ કે પુરાવા હોવા છતાં પણ 1845માં બાબુ કુંવર સિંહ વિરુદ્ધ કોઈ કાર્યવાહી કરવામાં આવી ન હતી.

પરંતુ વર્ષ 1857 માં, પરિસ્થિતિ બદલાવા લાગી, પીર અલી ખાને પટનામાં અંગ્રેજો સામે બળવાનો ઝંડો ઉઠાવ્યો, ત્યારબાદ ત્યાંના કમિશનર, ટેલરે મૌલવી સાહેબને વાતાવરણ ઠંડું કરવાની રીતો પર ચર્ચા કરવા આમંત્રણ આપ્યું અને ત્યાં જ તેમની ધરપકડ કરવામાં આવી.

પટનાના કમિશનર ટેલરે પટના છોડ્યાની સાથે જ ત્રણ મહિના પછી મૌલવી સાહેબને મુક્ત કરવામાં આવ્યા. સ્વતંત્ર થતાંની સાથે જ મૌલવી અહમદુલ્લાહે અંગ્રેજો સામે ખુલ્લેઆમ યુદ્ધની જાહેરાત કરી. મુજાહિદ્દીન અંગ્રેજો સામે ત્રણ જગ્યાએ લડ્યા. પ્રથમ યુદ્ધ 1858માં શાહનૂનસબી નામના સ્થળે થયું હતું. જ્યારે અંગ્રેજો લડાઈ જીતી શક્યા ન હતા, ત્યારે તેઓએ લાંચનો આશરો લઈને તેમનું કામ કરાવી લીધું હતું.

નવેમ્બર 1864માં, મૌલવી અહમદુલ્લાહની ચતુરાઈથી ધરપકડ કરવામાં આવી હતી અને તેમની સામે કેસ ચલાવવામાં આવ્યો હતો. મોટા લોભ-લાલચ આપી સરકારે તેમની વિરુદ્ધ જુબાની આપનારાઓને તૈયાર કર્યા હતા. આ કેસમાં સેશન્સ કોર્ટે 27 ફેબ્રુઆરી, 1865ના રોજ મૌલવી સાહેબને મૃત્યુદંડની સજા સંભળાવી હતી, પરંતુ હાઈકોર્ટમાં અપીલ થતાં તેને આજીવન કેદમાં ફેરવી દેવામાં આવી હતી અને મૌલવી સાહેબને કાળાપાણીની અંધારકોટડીઓમાં નાંખી દેવામાં આવ્યા હતા.

મૌલવી અહમદુલ્લા અગર કાળાપાણીની અંધારકોટડીમાં કેદ હતા, પરંતુ ત્યાંથી પણ તેમણે દેશભરમાં ચાલતી વહાબી તહરીક માટે કામ કરવાનું ચાલુ રાખ્યું.

આ બાજુ શેર અલી આફ્રિદી પેશાવરના અંગ્રેજ કમિશનરની ઓફિસમાં કામ કરતો હતો, જે ખૈબર પખ્તૂન વિસ્તારનો પઠાણ હતો. તેણે અગાઉ અંબાલામાં બ્રિટિશ ઘોડેસવારી રેજિમેન્ટમાં પણ સેવા આપી હતી. તેણે રોહિલખંડ અને અવધની લડાઈમાં બ્રિટિશ ઈસ્ટ ઈન્ડિયા કંપની વતી 1857ના આઝાદીના પ્રથમ યુદ્ધમાં પણ ભાગ લીધો હતો. અંગ્રેજ કમાન્ડર રેનેલ ટેલર તેની બહાદુરીથી એટલો ખુશ થયો કે તેને ઘોડો, એક પિસ્તોલ અને તેની બહાદુરીની પ્રશંસા કરતું પ્રમાણપત્ર આપવામાં આવ્યું હતું.

દરમિયાન, એક પારિવારિક ઝઘડામાં શેર અલી પર તેના જ સંબંધી હૈદરની હત્યા કરવાનો આરોપ હતો. તેણે પેશાવરમાં હાજર તેના તમામ અધિકારીઓ સમક્ષ નિર્દોષ હોવાની દલીલ કરી. પરંતુ કોઈએ તેની વાત ન સાંભળી અને તેને 2 એપ્રિલ 1867ના રોજ મૃત્યુદંડની સજા આપવામાં આવી. બ્રિટિશ રાજમાંથી તેમનો અંગ્રેજ અધિકારીઓ પરનો વિશ્વાસ સંપૂર્ણપણે ઊઠી ગયો હતો. તેને લાગ્યું કે જેના માટે તેણે આટલા અજાણ્યા અને નિર્દોષ લોકોની હત્યા કરી છે, આજે તે તેને નિર્દોષ માનવા તૈયાર નથી. તેમને પહેલીવાર એ વાતનો અહેસાસ થયો કે ભારતમાં ક્યારેય કોઈ અંગ્રેજ પર મુકદ્દમો નથી ચાલ્યો, હત્યાનો કેસ ચાલે એ પહેલા જ તેને બ્રિટન પરત મોકલી દેવામાં આવતો હતો, પરંતુ આજે તેને બચાવવાવાળું કોઈ નથી કારણ કે તે અંગ્રેજ નથી પણ ભારતીય છે.

તેણે નિર્ણય સામે અપીલ કરી, હાઈકોર્ટના ન્યાયાધીશ કર્નલ પોલાકે તેની સજાને આજીવન કેદમાં ઘટાડી અને તેને કાળાપાણી, આંદામાન અને નિકોબાર ટાપુઓમાં મોકલી દીધો. ત્રણથી ચાર વર્ષની સજા ભોગવતી વખતે, તે કાળાપાણીની જેલમાં ઘણા ક્રાંતિકારીઓને મળ્યો જેઓ ત્યાં વિદ્રોહના ગુનામાં સજા ભોગવી રહ્યા હતા, જોકે આફ્રિદી તે સમય સુધી ક્રાંતિકારી ચળવળથી પ્રેરિત ન હતો. તેમ છતાં, મૌલવી અહમદુલ્લા સાદિકપુરીને મળ્યા પછી, તેમનામાં અંગ્રેજી વિરોધી ભાવના પ્રબળ બની.

જો કે મૌલવી અહમદુલ્લા મુજાહિદ્દીનોને તૈયાર કરવામાં ખૂબ જ નિપુણ હતા અને તેમના ઇશારે પણ બંગાળના મુખ્ય ન્યાયાધીશ પેસ્ટન નોમૅનની 1871માં મુહમ્મદ અબ્દુલ્લા પંજાબી નામના લડાકુ દ્વારા હત્યા કરવામાં આવી હતી. અને આ સમાચાર આંદામાન નિકોબારમાં પહોંચતા જ કેદીઓમાં ખુશીની લહેર છવાઈ ગઈ, કારણ કે આ જ જજે ઘણા કેદીઓને કાળાપાણીની સજા ફટકારી હતી.

અંગ્રેજોને દેશમાંથી હાંકી કાઢવા અને તેને ભગાડવા માટે મૌલવી અહમદુલ્લાએ એક અનોખી પદ્ધતિ અપનાવી, તેણે શેરઅલીને તૈયાર કર્યો કે તે કોઈ ઊલટી સીધી હરકત ન કરે અને પહેલાની જેમ અંગ્રેજોનો વિશ્વાસ જીતે અને તેના સૌથી મોટા અધિકારીની નજીક પહોંચી તેમના સૌથી મોટા અફસરને મારી નાખે, જેથી અંગ્રેજો ડરી જશે અને તેઓ ભારત છોડીને ભાગી જવા મજબૂર થઈ જશે.

1871 માં, આફ્રિદીને જેલમાં તેના સારા વલણને કારણે પોર્ટ બ્લેરમાં વાળંદ તરીકે કામ કરવાની મંજૂરી આપવામાં આવી હતી, તે એક પ્રકારની ખુલ્લી જેલ હતી, પરંતુ ત્યાંથી કોઈ ભાગી જવાની હિંમત કરી શકતું નહીં.

શેર અલી ત્યાં હજામ તરીકે કામ કરી રહેવા લાગ્યો અને તે ક્ષણની રાહ જોતો હતો કે ક્યારે લોર્ડ મેયો અહીં આવે જેથી તે તેને મારી શકે અને અંગ્રેજોથી છુટકારો મેળવી શકે.

તે સારી રીતે જાણતો હતો કે જો તે વાળંદનું કામ કરશે તો તેને અંગ્રેજોની નજીક જવાનો મોકો મળશે અને અંગ્રેજોને તેના પર કોઈ શંકા પણ કરશે નહીં.

1869 થી રાહ જોતાં,આખરે તે સમય પણ આવ્યો જ્યારે વાઈસરોય અને ભારતના ગવર્નર, લોર્ડ મેયો 8 ફેબ્રુઆરી 1872 ના રોજ આંદામાન અને નિકોબાર પહોંચ્યા. ગવર્નર જનરલ લોર્ડ મેયોએ આંદામાન અને નિકોબારના પોર્ટ બ્લેરની મુલાકાત લીધી હતી અને ત્યાં હાજર કેદીઓની સ્થિતિ જાણી અને સુરક્ષા વ્યવસ્થાની સમીક્ષા કરી હતી.

શેર અલી આફ્રિદી, વાઈસરોયની મુલાકાતનું સંપૂર્ણ સમયપત્રક પહેલેથી જ જાણીને, હોપ ટાઉન નામના જઝીરામાં ગયો અને સંતાઈ ગયો અને વાઈસરોયની રાહ જોવા લાગ્યો. સાંજના સાત વાગ્યા હતા, એ જ સમયે લોર્ડ મેયો ત્યાંથી પસાર થયા. લોર્ડ મેયો તેમની હોડી તરફ પાછા ફરતા હતા. તે સમયે લેડી મેયો બોટમાં તેની રાહ જોઈ રહી હતી. વાઇસરોયની સુરક્ષા ટુકડી, જેમાં 12 સુરક્ષા અધિકારીઓનો સમાવેશ થતો હતો, તે પણ સાથે આગળ વધી રહી હતી.આ બાજુ શેર અલી આફ્રિદીએ તે દિવસે નક્કી કર્યું હતું કે આજે તેણે પોતાનું મિશન પૂરું કરવાનું છે, જે કામ માટે તે વર્ષોથી રાહ જોઈ રહ્યો હતો, તે તક આજે તેને મળી ગઈ છે અને કદાચ વર્ષો સુધી તે ફરી નહીં મળે. તે પોતે પણ આ જ સુરક્ષા ટુકડીનો ભાગ રહી ચૂક્યો હતો, તેથી તે વધુ સારી રીતે જાણતો હતો કે તે ક્યાં ભૂલ કરશે અને ક્યાં તે બેદરકાર બનશે. તેની પાસે જે હથિયાર હતું તે અસ્તરો અથવા છરી હતું, જે તેના વાળંદના કામનું જોખમી સાધન હતું. તે જાણતો હતો કે જો વાઈસરોય બચી જશે તો મિશન પણ અધૂરું રહી જશે અને તેની પણ ખરાબ હાલત થશે, આમેય તે જાણતો હતો કે અહીંથી બચવાનો કોઈ બીજો રસ્તો નથી.

વાઈસરોય બોટ તરફ આગળ વધતાં તેમની સુરક્ષા ટીમ થોડી બેફિકર થઈ ગઈ કે ચલો આખો દિવસ સારો ગયો. આમેય, તે સમયે વાઈસરોય સુધી પહોંચવાની હિંમત કોણ કરી શકતું હતું?

પરંતુ તેની બેદરકારી તેના જીવનની સૌથી મોટી અને છેલ્લી ભૂલ બની ગઈ. બંદર પર અંધારું હતું, તે સમયે લાઇટિંગની વ્યવસ્થા બહુ સારી નહોતી. ફેબ્રુઆરી મહિનામાં આમેય વહેલા અંધારું થઈ જાય છે, વીજળીની જેમ વાઈસરોય પર એક પડછાયો ઝપટયો, વાઈસરોય પોતે કે સુરક્ષા ટુકડીના લોકો કંઈક સમજે ત્યાં સુધીમાં વાઈસરોય લોર્ડ મેયો લોહીથી લથબથ થઈ ગયા હતા, તેઓ લગભગ મરવા પર જ હતા, તેને સારવાર માટે કલકત્તા લઈ જવાનું નક્કી થયું. પરંતુ ત્યાં સુધીમાં ઘણું મોડું થઈ ગયું હતું, લોર્ડ મેયોનું ઘટનાસ્થળે જ મૃત્યુ થઈ ગયું હતું. શેર અલી સ્થળ પર જ પકડાઈ ગયો, સમગ્ર બ્રિટિશ સામ્રાજ્યમાં ગભરાટ ફેલાઈ ગયો. જ્યારે મામલો લંડન પહોંચ્યો તો બધા સ્તબ્ધ થઈ ગયા. જ્યારે વાઈસરોય સાથે જ આવું થઈ શકે, તો કોઈ અંગ્રેજ પોતાને ભારતમાં સુરક્ષિત ન ગણી શકે.

એકાદ અખબારે એ સમાચારને ખૂબ જ હળવાશમાં કવર કર્યા હતા, જાણે કે લોર્ડ મેયો હિન્દુસ્તાનના વાઈસરોય નહીં પણ કોઈ ગામના વડા હતા.

શેર અલી આફ્રિદીની આકરી પૂછપરછ કરવામાં આવી, જાણે કે તેણે એક લાઈન જ રટી હોય, 'અલ્લાહે મને આ કરવાનો આદેશ આપ્યો છે, મેં અલ્લાહની મરજી પૂરી કરી છે બસ'. અંગ્રેજોએ એ જાણવાની ઘણી કોશિશ કરી કે શું આની પાછળ કોઈ સંગઠન છે કે એવા કોઈ રાજા કે જેમનું શાસન તેઓએ છીનવી લીધું હતું કે પછી બ્રિટિશ રાજ સામે કોઈ બહારની શક્તિનો હાથ હતો.

જ્યારે તેમને પૂછવામાં આવ્યું કે તેણે લોર્ડ મેયોને શા માટે માર્યો? દેશના બહાદુરે આ રીતે જવાબ આપ્યો, "તેણે ભગવાનના આદેશ પર આવું કર્યું હતું. પછી તેને પૂછવામાં આવ્યું કે, શું કોઈ સહ-ષડયંત્ર રચાયુ છે. તેણે કહ્યું: 'હા, ભગવાન સહ-ષડયંત્રના રચનાકાર છે.'

જેલમાં તેમના સેલ મેટ્સની પણ પૂછપરછ કરવામાં આવી હતી, એક કેદીએ જણાવ્યું કે શેર અલી આફ્રિદી કહેતા હતા કે અંગ્રેજો ત્યારે જ દેશમાંથી ભાગી જશે જ્યારે તેમના સૌથી મોટા અધિકારીની હત્યા કરવામાં આવશે અને વાઈસરોય સૌથી મોટા અધિકારી હતા. તેમની હત્યા પછી, અંગ્રેજો ખરેખર ભયભીત હતા. તેથી જ આ સમાચારને વધુ ધ્યાન આપવાનું ટાળવામાં આવ્યું એટલું જ નહીં, શેરઅલીને પણ ચૂપચાપ ફાંસી આપવામાં આવી. ફાંસી કવર કરનાર લંડન ટાઈમ્સના રિપોર્ટર લખે છે કે જ્યારે જેલ અધિકારીએ તેમને તેમની અંતિમ ઈચ્છા વિશે પૂછ્યું તો શેરઅલીએ હસીને જવાબ આપ્યો, 'ના સર'. પરંતુ ફાંસી આપતા પહેલા તેણે મક્કા તરફ મોઢું કરીને નમાજ જરૂર અદા કરી હતી.

અને 11 માર્ચ, 1872 ના રોજ, જ્યારે તે ફાંસીના માંચડા પર રસીને હસતાં હસતાં ચૂમતાં ભારતીય જેલના કર્મચારીઓને સંબોધતી વખતે તેની જીભ પર આ શબ્દો હતા: 'ભાઈઓ! મેં તમારા દુશ્મનને મારી નાખ્યો છે અને તમે સાક્ષી છો કે હું મુસ્લિમ છું.'' અને તેમણે કલમાના પાઠ કર્યા પછી અંતિમ શ્વાસ લીધા.

અંગ્રેજ ઈતિહાસકારોએ નક્કી કર્યું હતું કે કોઈ પણ ભોગે શેર અલી આફ્રિદીના કારનામાઓને ભારતીય તારીખોમાં સ્થાન આપવામાં આવશે નહીં, અને વિલિયમ હન્ટરે આના પર લખ્યું હતું કે "ન તો તેનું નામ, ન તો તેના ગામ કે જનજાતિનો પુસ્તકમાં રેકોર્ડ મળશે"

વાત તો અંગ્રેજોની હતી પણ આપણા હિન્દુસ્તાનના ઈતિહાસકારો શેરઅલી આફ્રિદીને ‘પાગલ પઠાણ’ નામથી બોલાવે છે અને ન જાણે કેટલા સુંદર નામોથી બોલાવ્યા છે.

હવે કહો કે ગાંડા કોણ હતા? ઇતિહાસ લેખકો? કે પછી શેર અલી આફ્રિદી?

રામ પ્રસાદ બિસ્મિલ, ચંદ્રશેખર આઝાદ, ભગત સિંહ, રાશ બિહારી બોઝની જેમ ઊચ્ચ પરાક્રમ આ ક્રાંતિકારીએ સિદ્ધ કર્યું હતું, પણ…તે તો 'પાગલ પઠાણ' છે.

8 ફેબ્રુઆરી 1872 ના રોજ લોર્ડ રિચર્ડ બર્ક (લોર્ડ મેયો) ની હત્યા શેર અલી આફ્રિદી દ્વારા કરવામાં આવી હતી, એ જ રીતે 17 ડિસેમ્બર, 1928 ના રોજ ભગત સિંહ દ્વારા હત્યા કરાયેલા સોન્ડર્સ ડીએસપી સ્તરના અધિકારી હતા.

22 જૂન, 1897ના રોજ ચાપેકર બંધુઓએ પુણેમાં કમિશનર સ્તરના અધિકારીની હત્યા કરી હતી.

23 ડિસેમ્બર 1912ના રોજ, રાશ બિહારી બોઝ અને વિશ્વાસે દિલ્હીમાં પ્રવેશ કરતી વખતે લોર્ડ હોર્ડિંગના હાથી પર બોમ્બ ફેંક્યો, માહુત માર્યો ગયો પરંતુ હોર્ડિંગ બચી ગયો.

23 ડિસેમ્બર 1929ના રોજ, ભગવતી ચરણ બોહરા અને તેમના સાથીઓએ આગ્રાથી દિલ્હી આવતી વખતે વાઈસરોય લોર્ડ ઈરવિનની સ્પેશિયલ ટ્રેન પર બોમ્બ ફેંક્યો, તે બચી ગયો હતો.

30 એપ્રિલ 1908ના રોજ 'પ્રફુલ ચાકી' અને 'ખુદીરામ બોઝ' મુઝફ્ફરપુર (બિહાર)માં જજ 'કિંગફોર્ડ'ને મારવા નીકળ્યા પરંતુ નિષ્ફળ ગયા.

આવા ઘણા ક્રાંતિકારીઓ હતા જેમણે પોતાનો જીવ જોખમમાં મૂકીને ઘણા અંગ્રેજ અધિકારીઓ પર હુમલો કર્યો અને કેટલાકને મોતને ઘાટ ઉતારી દીધા. પરંતુ શેર અલી આફ્રિદીએ જે પરાક્રમ કરી બતાવ્યું એ અચરજ પમાડે એવું હતુ.

તો પણ દેશના લોકો શેર અલી આફ્રિદીને કેમ નથી ઓળખતા અને આટલું સન્માન કેમ નથી આપતા?

એક ખાસ વાત એ છે કે જે રીતે ભગતસિંહે વિધાનસભા બોમ્બ ધડાકાની ઘટના પહેલા અખબારોમાં પોતાની ટોપીનો ફોટો પડાવવાની વ્યવસ્થા કરી હતી, તેવી જ રીતે શેર અલી આફ્રિદીએ પણ ધરપકડ બાદ તેમનો ફોટો પડાવવામાં ભારે રસ દાખવ્યો હતો. તેની ઘણી તસવીરો અલગ-અલગ પોઝમાં જોવા મળે છે. કદાચ તેઓ પણ ઈચ્છતા હતા કે આવનારી પેઢીઓ તેમને તેમના દ્વારા કરવામાં આવેલ મહાન કાર્યને યાદ રાખે.

પણ એ વાત પણ સાચી છે. કોઈ પણ કોર્સ બુકમાં આ વ્યક્તિનો કોઈ ઉલ્લેખ નથી અને કોઈ તેની જન્મજયંતિ કે પુણ્યતિથિ ઉજવતું નથી. ક્રાંતિકારીઓ કે દેશભક્તોની યાદીમાં પણ તેમનું નામ નથી.

- Md Umar Ashraf

સૌજન્ય :HeritageTimes.in