મુલ્લા અબ્દુલ બાસિત, જેઓ એવા પરિવારમાંથી આવતા હતા કે દેશી શાસકો પર વિદેશી શાસકોના વર્ચસ્વને સ્વીકારી શકતા ન હતા, તેમણે સામ્રાજ્યવાદી શાસકોને દૂર કરવાના આદર્શ માટે એક દાયકા સુધી પ્રતિબદ્ધતાપૂર્વક પ્રયાસ કર્યો. તેમનો જન્મ 1889 માં ગુલબર્ગમાં થયો હતો, જે હાલમાં કર્ણાટક રાજ્યમાં છે. મુલ્લા અબ્દુલ કય્યુમ, ડેક્કનના હૈદરાબાદના નામચીન નેતા, તેમના પિતા હતા. તેમના ભાઈ અબ્દુલ મુનીમ રાષ્ટ્રવાદી વિચારો ધરાવતા મહાન લેખક હતા. અબ્દુલ બાસિતે પંજાબ યુનિવર્સિટીમાંથી ફાઝિલનો અભ્યાસક્રમ પૂર્ણ કર્યો હતો. તેમને રાષ્ટ્રવાદી વિચારોની પ્રેરણા તેમના પિતા પાસેથી મળી હતી, જેઓ નિઝામ સરકારમાં જિલ્લા ન્યાયાધીશ હતા. તેમના પિતાના પગરખાંમાં પગ મૂકતાં તેમણે 'ધ રેડ ક્રેસન્ટ સોસાયટી' નામની સંસ્થાની સ્થાપના કરી જેમાં તેમણે 1912માં બાલ્કન યુદ્ધમાં ઘાયલ સૈનિકો માટે વાપરવા માટે ત્રણ લાખ રૂપિયાનું દાન આપ્યું. તેમણે 1905માં તેમના પિતા દ્વારા સ્થાપિત સંસ્થા 'અંજુમન-એ-મારીફ'માં મુખ્ય ભૂમિકા ભજવી. આ સંસ્થા દ્વારા, તેમણે હૈદરાબાદના લોકોના સામાજિક-આર્થિક અને બૌદ્ધિક વિકાસ માટે કામ કર્યું. તેમણે 1905માં અકબર અલી દ્વારા સંપાદિત ‘સહીફા’ નામનું સામયિક શરૂ કર્યું, જેથી લોકોમાં રાષ્ટ્રવાદી વિચારો ફેલાવવામાં આવે. તેમણે પછીથી તેનું દૈનિકમાં રૂપાંતર કર્યું. તેઓ ભારતીય રાષ્ટ્રીય ચળવળના સમર્થનમાં આ દૈનિક માટે નિયમિતપણે લખતા હતા. તેમણે તેમના પિતા સામેની ટીકાનો સામનો કર્યો અને તેમના યોગ્ય જવાબોથી ખરાબ ઈરાદાવાળા ટીકાકારોને ચૂપ કરી દીધા. તેમણે શિક્ષણના વિકાસ માટે 1915 માં હૈદરાબાદ શૈક્ષણિક પરિષદનું આયોજન કર્યું અને ગરીબ વિદ્યાર્થીઓ માટે શિષ્યવૃત્તિ આપી. તેમણે જાહેર જીવનમાં સક્રિય ભૂમિકા ભજવી અને 'ખાદિમ' નામનું બીજું ઉર્દૂ પેપર શરૂ કર્યું. આ પેપર શાહી સત્તાઓનો વિરોધ કરતું હતું અને ભારતીય રાષ્ટ્રીય નેતાઓના સમર્થનમાં ઊભું હતું અને નિઝામ રાજ્યને ભારતીય સંઘમાં વિલીન કરવાની ચળવળમાં મુખ્ય ભૂમિકા ભજવી હતી. તેમણે ફરીદ મિર્ઝાની રઝાકારોની પ્રણાલીને નાબૂદ કરવાની અને નિઝામ રાજ્યને ભારતીય સંઘમાં વિલીન કરવાની માંગને સમર્થન આપ્યું હતું. ફરીદ મિર્ઝાના વિચારો પર તૈયાર કરાયેલ નિઝામને સંબોધિત પત્ર સૌ પ્રથમ ‘ખાદિમ’માં પ્રકાશિત થયો હતો. નિઝામ સરકારે તે પત્ર પાછો ખેંચવાનો આદેશ પસાર કર્યો અને નિઝામ સમક્ષ હાજર થવા માટે સમન્સ જારી કર્યો. પણ બાસિતે આજ્ઞા ન માની. આ અવગણનાને કારણે નિઝામ સરકાર દ્વારા ‘ખાદિમ’ પર પ્રતિબંધ મૂકવામાં આવ્યો હતો. તેમના પેપર દ્વારા, બાસિતે રાષ્ટ્રવાદીઓને 'દેશદ્રોહી' અને 'ભારતીય સંઘના એજન્ટ' તરીકે વર્ણવતા ઇતેહાદુલ મુસ્લિમીન તરફી સમાચાર પત્રોમાં પ્રકાશિત થયેલા નિવેદનોની નિંદા કરી. નિઝામ સરકારે તેમનું પેન્શન બંધ કર્યું કારણ કે તેમના લખાણો અને કાર્યો ભારતીય રાષ્ટ્રીય ચળવળને ટેકો આપતા હતા. કહેવાતા 'પોલીસ એક્શન' સમયે પોલીસ દ્વારા ઘાતકી કૃત્યોના પરિણામે ભારત સરકાર દ્વારા રચવામાં આવેલી પુનર્વસન સમિતિના સભ્ય તરીકે પણ તેમણે તેમની સેવાઓ પ્રદાન કરી. ત્યારબાદ તેમણે ઉર્દૂ પેપર પ્રકાશિત કરીને, સાહિત્યનું સર્જન કરીને અને અનેક સંસ્થાઓ દ્વારા લોકોની સેવા કરીને શાંતિપૂર્ણ જીવન જીવ્યા.
- સૈયદ નસીર અહમદ (લેખક, ધી ઈમ્મોર્ટલ્સ પુસ્તક)
Comments
Post a Comment