અમીર હૈદર ખાન (1900-1989)

અમીર હૈદર ખાન, જેમણે માત્ર બ્રિટિશ સામ્રાજ્યવાદ સામે જ નહીં પરંતુ સમાજની સમાજવાદી વ્યવસ્થા સ્થાપિત કરવા માટે પણ લડત આપી અને દક્ષિણ ભારતમાં સામ્યવાદી ચળવળનો પરિચય કરાવ્યો, તેમનો જન્મ 1900માં ઉત્તર પંજાબના ગુર્જ્જર ખાન પ્રદેશના કાલિયન સિલિયાન ગામમાં એક નાના ખેડૂત પરિવારમાં થયો હતો. ઘરની બહાર નીકળેલા તેના મોટા ભાઈની શોધમાં તેમણે ઘર છોડી દીધું. તે બોમ્બે પહોંચ્યા, જ્યાં તેમણે લંડન જતા જહાજમાં કામ કર્યું. તેમણે સહકાર્યકરોને થતા અન્યાય માટે મેનેજમેન્ટ સાથે લડત આપી અને તેમાં સફળતા મેળવી. દરમિયાન, તેઓ 1919 માં ન્યુયોર્ક પહોંચ્યા. તેઓ ગદર પાર્ટી સાથે પરિચિત થયા અને ભારતીય સ્વતંત્રતા મિત્ર પરિષદમાં જોડાયા. તેઓ ક્રાંતિકારી નેતા રાસ બિહારી બોઝને મળ્યા, જેઓ જાપાનમાં હતા. જેના કારણે બ્રિટિશ પોલીસે તેમની ધરપકડ કરી હતી. પરંતુ, તે અમેરિકન મરીનર્સની મદદથી છટકી શક્યા અને અમેરિકા પહોંચી ગયા. બાદમાં, તેઓ અમેરિકન વર્કર્સ પાર્ટીમાં જોડાયા, જે એક મજૂર તરફી સંગઠન હતું. અમીર ખાન ગદર પાર્ટીની મદદથી રશિયા ગયા, જ્યાં તેમણે સામ્યવાદનો અભ્યાસ કર્યો. તેમણે અંગ્રેજો સામે લડવા માટે ભારતમાં સ્વતંત્રતા સેનાનીઓ સાથે જોડાવાનું નક્કી કર્યું. તે સમયે ભારતમાં મીઠાનો સત્યાગ્રહ ચાલી રહ્યો હતો. તે ચળવળમાં ભાગ લેવા માટે, તેઓ મોસ્કોથી છુપાવેશમાં ભારત આવ્યા. તેઓ બોમ્બે પહોંચ્યા, જ્યાંથી તેઓ મદ્રાસ ગયા. તેમણે દક્ષિણ ભારતમાં સામ્યવાદી ચળવળને તેમના કેન્દ્ર તરીકે મદ્રાસમાંથી બનાવવાની પહેલ કરી. તે સમય દરમિયાન, તેઓ કંભમપતિ સત્યનારાયણ અને પુચ્છલપલ્લી સુંદરિયાને મળ્યા, જેઓ પાછળના સમયગાળામાં સામ્યવાદી પક્ષના અગ્રણી બન્યા. ત્યારથી તેમણે ભારતીય રાષ્ટ્રીય ચળવળ તેમજ સામ્યવાદી ચળવળમાં સક્રિયપણે ભાગ લીધો હતો. બ્રિટિશ સરકારે તેમને 'ખૂબ જ ખતરનાક વ્યક્તિ' તરીકે ઓળખાવ્યા અને તેમને ઘણી વખત જેલમાં ધકેલી દીધા. એક વખત જેલમાં તેમના રોકાણ દરમિયાન, તેઓ નેતાજી સુભાષ ચંદ્ર બોઝને મળ્યા, જેઓ પણ ત્યાં કેદી હતા. ટૂંક સમયમાં તેઓ મિત્રો બની ગયા. અમીર હૈદર ખાને નેતાજીને છુપાવેશમાં બર્લિનની મુસાફરીમાં મદદ કરી, જેને 'ગ્રેટ એસ્કેપ' તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. બાદમાં, અમીર હૈદર ખાન 1945 માં તેમના વતન પહોંચ્યા અને બ્રિટિશ વિરોધી આંદોલનોમાં ભાગ લીધો. તેમણે પાકિસ્તાન કમ્યુનિસ્ટ પાર્ટીમાં ખૂબ જ સક્રિય ભાગ લીધો હતો. 1988માં તેઓ ભારતની મુલાકાતે આવ્યા અને તેમના સામ્યવાદી સાથીઓને મળ્યા. અમીર હૈદર ખાનનું 26 ડિસેમ્બર, 1989 ના રોજ રાવલપિંડીમાં દક્ષિણ ભારતમાં સામ્યવાદી ચળવળના પ્રસારને કારણે ખૂબ જ સંતોષ સાથે અવસાન થયું.

- સૈયદ નસીર અહમદ (લેખક, ધી ઈમ્મોર્ટલ્સ પુસ્તક)