માસુમા બેગમ (1902-1990)

 

માસુમા બેગમ, જેઓ આંધ્રપ્રદેશના મંત્રી પરિષદમાં પ્રથમ મહિલા મંત્રી અને દેશના પ્રથમ મુસ્લિમ મહિલા મંત્રી હતા, તેમનો જન્મ 1902માં આંધ્ર પ્રદેશની વર્તમાન રાજધાની હૈદરાબાદમાં થયો હતો. તેમના પિતા ખાદીફ જંગ એક અમલદાર હતા અને તેમનાં માતા તૈયબા બેગમ બિલગ્રામી સારાં શિક્ષિત મહિલા હતાં. માસુમા બેગમે તેમનું શિક્ષણ હૈદરાબાદ શહેરની મહેબુબિયા ગર્લ્સ હાઈસ્કૂલમાં મેળવ્યું હતું. તેણીએ 1922 માં હુસૈન અલી ખાન સાથે લગ્ન કર્યા, જેઓ તેમના પરિવારના ખૂબ નજીકના સંબંધી હતા. માસુમા બેગમના પતિ ઉદાર વિચારો ધરાવતા સુશિક્ષિત વિદ્વાન હતા; જેના કારણે, તેણી સમાજ સેવાના કાર્યક્રમોમાં સક્રિયપણે ભાગ લઈ શકતી હતી. માસુમા ‘અંજુમન’ ના પ્રમુખ તરીકે ચૂંટાયા, જે સામાન્ય રીતે લોકોમાં અને ખાસ કરીને મહિલાઓમાં શિક્ષણ ફેલાવવાની મહત્વાકાંક્ષા સાથે શરૂ કરવામાં આવ્યું હતું. તેણીએ પોતાની જાતને માત્ર શિક્ષણના ક્ષેત્ર સુધી સીમિત ન રાખી, પરંતુ ભારતીય રાષ્ટ્રીય ચળવળથી પ્રભાવિત સામાજિક સુધારણા ચળવળો અને સામાજિક સેવાકીય કાર્યક્રમોમાં પણ ખૂબ જ સક્રિયપણે ભાગ લીધો. તેણીએ અનેક શૈક્ષણિક, સામાજિક સેવા અને મહિલા કલ્યાણ સંસ્થાઓની સ્થાપના માટે કામ કર્યું. માસુમાએ વિવિધ રાષ્ટ્રીય અને આંતરરાષ્ટ્રીય મહિલા અને સામાજિક સંસ્થાઓમાં અનેક મુખ્ય પદો સંભાળ્યા હતા. તેણીની સામાજિક સેવાની પ્રવૃત્તિઓએ સારી પ્રતિષ્ઠા અપાવી, જે તેણીની રાજકીય કારકિર્દીમાં મદદરૂપ સાબિત થઈ. તે 1952 અને 1957માં આંધ્ર પ્રદેશ વિધાનસભામાં ચૂંટાઈ આવ્યા. માસુમા 1957માં કોંગ્રેસ લેજિસ્લેટિવ પાર્ટીના ડેપ્યુટી લીડર બન્યા અને આંતરરાષ્ટ્રીય બાબતોના મેમ્બર-ઈન-ચાર્જ તરીકે નિયુક્ત થયા. પાછળથી, તે દામોદરમ સંજીવૈયાની આગેવાની હેઠળની કેબિનેટમાં સમાજ કલ્યાણ અને મુસ્લિમ એન્ડોમેન્ટ્સ મંત્રી બન્યા. તેણીએ 1960 થી 1962 સુધી તે પદ પર ચાલુ રહ્યા. તેણીએ મંત્રી બનનાર ભારતમાં પ્રથમ મુસ્લિમ મહિલા તરીકે ઇતિહાસ રચ્યો. પરંતુ, 1962 માં યોજાયેલી ચૂંટણીમાં તેણીની હાર બાદ સક્રિય રાજકારણથી પોતાને દૂર કરી દીધા હતા. ત્યારથી તેણીએ સમાજ કલ્યાણના કાર્યક્રમોમાં પોતાની જાતને સંપૂર્ણ રીતે સમર્પિત કરી દીધી હતી. તેણીને 1974માં ભારત સરકાર દ્વારા 'પદ્મશ્રી'થી સન્માનિત કરવામાં આવ્યા હતા. માસુમા બેગમ, જેમણે પોતાનું જીવન મુખ્યત્વે મહિલાઓ અને લોકોના કલ્યાણ માટે સમર્પિત કર્યું હતું, તેમણે 1990માં અંતિમ શ્વાસ લીધા.

- સૈયદ નસીર અહમદ (લેખક, ધી ઈમ્મોર્ટલ્સ પુસ્તક)