ડૉ. સાદિક અલી (1910-2001)

ભારતીય રાષ્ટ્રીય ચળવળમાં વિદ્યાર્થી તરીકે જોડાનાર ડૉ. સાદિક અલીનો જન્મ 1910માં રાજસ્થાન રાજ્યના ઉદયપુરમાં થયો હતો. તેમણે અલ્હાબાદ યુનિવર્સિટીના વિદ્યાર્થી તરીકે ખિલાફત અને અસહકાર ચળવળમાં ભાગ લીધો હતો. તેમણે પંડિત જવાહર લાલ નેહરુ સાથે નજીકથી આગળ વધીને ગાંધીવાદી રીતે ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસની પ્રવૃત્તિઓમાં ભાગ લીધો હતો. વિદેશી સામાન અને દારૂબંધીના બહિષ્કારના ભાગરૂપે તેમણે અલ્હાબાદ યુનિવર્સિટીમાં ધરણાંનું આયોજન કર્યું હતું. અંગ્રેજ સરકારે તેમની ધરપકડ કરી જેલમાં મોકલી દીધા. 1930 માં, તેમણે જવાહર લાલ નેહરુ સાથે મળીને બ્રિટિશ સરકાર દ્વારા લાદવામાં આવેલા પ્રતિબંધોને અવગણીને, મોતી લાલ નેહરુની હાજરીમાં મીઠું તૈયાર કર્યું અને તેની હરાજી કરી. ઉલ્લંઘનના આ કૃત્યથી નારાજ થઈને બ્રિટિશ સરકારે ડૉ. સાદિક અલીને જેલમાં મોકલી દીધા. જેલમાંથી છૂટ્યા પછી, તેમણે મહાત્મા ગાંધી દ્વારા બતાવેલા માર્ગને અનુરૂપ ગ્રામીણ વિકાસ કાર્યક્રમો પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કર્યું. ડૉ. સાદિક અલી 1937 સુધી ઉત્તર પ્રદેશમાં ગ્રામીણ વિકાસ કાર્યક્રમોના કામ પર રહ્યા હતા. તેમણે 1938 થી 1948 સુધી ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસના કાર્યાલયના કાયમી સચિવ તરીકે સેવા આપી હતી. 1942માં તેઓ મહાત્મા ગાંધી સાથે સેવાગ્રામમાં રહ્યા હતા. ડૉ. સાદિક અલી જાન્યુઆરી 1943 માં વ્યક્તિગત સત્યાગ્રહ હાથ ધરવા માટે બે વર્ષ જેલમાં હતા. તેમણે ઓલ ઈન્ડિયા મુસ્લિમ લીગના 'પાકિસ્તાન' ઠરાવનો ઉગ્ર વિરોધ કર્યો હતો. સ્વતંત્રતા અને વિભાજન પછી, તેમણે ફરી એકવાર 1948 થી 1950 સુધી ગ્રામીણ વિકાસ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરતાં રચનાત્મક કાર્યક્રમો હાથ ધર્યા હતા. તેઓ નવરાશના સમયમાં કપાસના દોરાને કાંતતા હતા અને સાચા ગાંધીવાદી તરીકે તેમનું જીવન જીવતા હતા. પાછળથી, ડૉ.સાદિક અલીએ 1950 માં સક્રિય રાજકારણમાં પ્રવેશ કર્યો અને 1950 થી 1952 સુધી ઉત્તર પ્રદેશના કામચલાઉ સંસદીય સભ્ય તરીકે. જ્યારે 1951 માં આચાર્ય કૃપાલાની દ્વારા કિસાન મજદૂર પ્રજા પાર્ટીની રચના કરવામાં આવી, ત્યારે તેમણે તેનું સભ્યપદ લીધું અને તેના મહાસચિવ તરીકે કામ કર્યું. તેમણે 1952માં KMPP પાર્ટીના ઉમેદવાર તરીકે લોકસભાની ચૂંટણી લડી હતી અને હારનો સામનો કરવો પડ્યો હતો. 1957ની ચૂંટણીમાં તેઓ કોંગ્રેસ પક્ષના ઉમેદવાર તરીકે લડ્યા છતાં પણ તેઓ જીતી શક્યા ન હતા. અંતે ડૉ. સાદિક અલી રાજસ્થાનમાંથી રાજ્યસભામાં ચૂંટાયા હતા. ડૉ. સાદિક અલી 1958 થી 1970 સુધી રાજ્યસભામાં હતા. તેમણે 1977 થી 1980 સુધી મહારાષ્ટ્રના ગવર્નર તરીકે અને 1980 થી 1982 સુધી તમિલનાડુના ગવર્નર તરીકે સેવા આપી હતી. ડૉક્ટર સાદિક અલી, જેમણે અંત સુધી સમાજવાદી વિચારધારા સાથે સાચા ગાંધીવાદી તરીકે પોતાનું જીવન જીવ્યું, 17 એપ્રિલ 2001ના રોજ અંતિમ શ્વાસ લીધા.

- સૈયદ નસીર અહમદ (લેખક, ધી ઈમ્મોર્ટલ્સ પુસ્તક)