હાજરા બેગમ (1910-2003)

દેશને આઝાદ કરાવવા અંગ્રેજો સામે લડનાર અને દેશની મહેનતકશ જનતાના કલ્યાણ માટે કામ કરનાર હાજરા બેગમનો જન્મ 22 ડિસેમ્બર, 1910ના રોજ ઉત્તર પ્રદેશના સહારનપુરમાં થયો હતો. તેણીને તેમના પિતા પાસેથી અંગ્રેજો સામે લડતા સ્વાતંત્ર્ય સેનાનીઓના બલિદાન વિશે જાણવા મળ્યું, જેઓ એક પોલીસ અધિકારી હતા. તેણીના લગ્નની નિષ્ફળતા પછી, તેણી ઉચ્ચ શિક્ષણ મેળવવા માટે લંડન ગયા, જ્યાં તેણીનો બ્રિટિશ વિરોધી દળો સાથે પરિચય થયો. આનાથી પ્રેરિત થઈને તેણીએ રાષ્ટ્રને આઝાદ કરવા માટે બ્રિટિશ સામ્રાજ્યવાદી દળો સામે લડવાનું નક્કી કર્યું. તેણીને બ્રિટિશ સરકારના ગુસ્સાનો સામનો કરવો પડ્યો હતો કારણ કે તેણી ઘણા આંતરરાષ્ટ્રીય મંચો પર તેમના કૃત્યોની ટીકા કરતી હતી. તે ભારત પરત ફર્યા અને 1935માં લખનૌ ખાતે કરામત હુસૈન મહિલા કોલેજમાં લેક્ચરર તરીકે જોડાયા. તેમણે ઓલ ઈન્ડિયા પ્રોગ્રેસિવ રાઈટર્સ એસોસિએશનની રચનામાં પ્રખ્યાત કવિ સજ્જાદ ઝહીર સાથે પણ કામ કર્યું. તેણીએ 1935 માં રાષ્ટ્રવાદી નેતા ડો. ઝૈનુલ આબેદીન અહેમદ સાથે લગ્ન કર્યા અને તે જ વર્ષે બંનેએ ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસમાં સભ્યપદ લીધું. પોલીસ તેમની બ્રિટિશ વિરોધી પ્રવૃત્તિઓ માટે તેમની પાછળ પડી હોવાથી, તેઓએ તેમની નોકરીમાંથી રાજીનામું આપી દીધું અને પોતાને સંપૂર્ણપણે ભારતીય રાષ્ટ્રીય ચળવળમાં સમર્પિત કરી દીધા. ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસની પ્રવૃત્તિઓમાં ભાગ લેતી વખતે, હાજરા બેગમે પોલીસની જાણ વિના સામ્યવાદી પક્ષ માટે પ્રચાર પણ કર્યો. તેણીએ તે દિવસોમાં ચૂંટણી પ્રચારમાં સક્રિયપણે ભાગ લીધો હતો અને તેના પરિણામે કોંગ્રેસના ઘણા નેતાઓ ચૂંટાઈ શક્યા હતા. તેણીએ 1937 માં આંધ્રપ્રદેશના કોટ્ટાપટ્ટનમ ખાતે એક ગુપ્ત રાજકીય વર્કશોપમાં હાજરી આપી હતી. તેણીએ વર્કશોપમાં લેક્ચરર તરીકે જુદા જુદા વિષયો પર વાત કરી હતી. હાજરા બેગમ તેમની નાની ઉંમરથી જ લિંગ પૂર્વગ્રહની વિરુદ્ધ હતી. તેણીએ તમામ પ્રકારની અસમાનતાઓ સામે સફળતાપૂર્વક લડત આપી. તેણીએ તેમના પતિ સાથે 1940 માં ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસ છોડી દીધી. ત્યારથી, તેણીએ અસંગઠિત મજૂર ક્ષેત્રને સંગઠિત કરવામાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી હતી. તે મહેનતુ લોકો અને મહિલાઓના વર્તુળમાં ‘હાજરા આપા’ તરીકે ખૂબ જ લોકપ્રિય હતા. લેનિનની જન્મ શતાબ્દીની પૂર્વસંધ્યાએ વંચિત-શોષિત લોકો માટેના તેમના કાર્યને માન્યતા આપવા માટે સોવિયત સંઘે 1960માં તેમને 'સુપ્રિમ સોવિયેત જ્યુબિલી એવોર્ડ'થી સન્માનિત કર્યા હતા. દેશની સેવામાં પોતાનું સમગ્ર જીવન વિતાવનાર હાજરા બેગમે 20 જાન્યુઆરી 2003ના રોજ અંતિમ શ્વાસ લીધા હતા.

- સૈયદ નસીર અહમદ (લેખક, ધી ઈમ્મોર્ટલ્સ પુસ્તક)