મુહમ્મદ હનીફ (1914-1995)

નાની ઉંમરથી જ ભારતીય સ્વતંત્રતા ચળવળમાં ભાગ લેનાર મુહમ્મદ હનીફનો જન્મ 15 માર્ચ, 1914ના રોજ આંધ્ર પ્રદેશના ગુંટુર જિલ્લાના બાપટલામાં થયો હતો. તેમના પિતા શૈખ મીરા સાહેબ બ્રિટિશ સરકારના કર્મચારી હતા. તેઓ બ્રિટિશ સરકારના કર્મચારી હોવા છતાં, તેમણે ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસને તેમની સેવાઓ આપી હતી. તેમના પિતાની બદલીને હનીફ 1922 માં મદ્રાસ પહોંચ્યા, જ્યાં તેમણે શિક્ષણ મેળવ્યું. હનીફ 1924 માં સ્વાતંત્ર્ય સેનાની શ્રીપદ શંકરને મળ્યા અને રાષ્ટ્રીય ચળવળની પ્રવૃત્તિઓમાં ભાગ લેવાનું શરૂ કર્યું. તેમણે સત્યાગ્રહ અને ધરણાંની પ્રવૃત્તિઓમાં ભાગ લીધો હોવા છતાં,તેમની નાની ઉંમરના કારણે ધરપકડથી બચવામાં સફળ રહ્યા હતા. તેમણે વી.વી.ગીરીના નેતૃત્વ હેઠળ 1927માં રેલવે કર્મચારી યુનિયનની હડતાળને ટેકો આપ્યો હતો અને હડતાળની તરફેણમાં ઝુંબેશ ચલાવી હતી. તેમણે 1928 માં સાયમન કમિશન વિરોધી આંદોલન અને મીઠાના સત્યાગ્રહમાં પણ ભાગ લીધો હતો, જેના માટે તેમને 15 દિવસ સુધી અટકાયતમાં રાખવામાં આવ્યા હતા અને પોલીસ દ્વારા ત્રાસ આપવામાં આવ્યો હતો. તેમણે મદ્રાસમાં હડતાલ અને શોકસભાનું આયોજન કર્યું, જ્યારે 1931માં મોતીલાલ નેહરુનું અવસાન થયું. આ અધિનિયમે ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસના નેતાઓનું ધ્યાન દોર્યું. તેમણે આંદોલનમાં પણ ભાગ લીધો હતો, જેમાં મદ્રાસમાં મુનરો નામના બ્રિટિશ અધિકારીની પ્રતિમાને હટાવવાની માગણી કરવામાં આવી હતી, જેના માટે તેમને બ્રિટિશ શાસકોના ગુસ્સાનો સામનો કરવો પડ્યો હતો. તેમણે 1932 માં બીજી સવિનય કાનૂન ભંગ ચળવળમાં પણ ભાગ લીધો હતો અને 1936 માં યોજાયેલી ચૂંટણી દરમિયાન ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસના ઉમેદવારોને જીતાડવામાં પણ મદદ કરી હતી. તેમણે સ્થાનિક કોંગ્રેસ સમિતિ સાથે દલીલ કરી હતી કે વ્યક્તિગત સત્યાગ્રહમાં તમામ કાર્યકરોને ભાગ લેવાની સમાન તક પૂરી પાડવી જોઇએ. પરિણામ સ્વરૂપ, તેમણે સત્યાગ્રહમાં ભાગ લેવાની તક ગુમાવી દીધી. તેઓ 1940માં મદ્રાસથી નરસાયાપાલેમ પાછા ફર્યા, જ્યાં તેઓ કોલ્લા વેંકૈયા, દુન્ના આશીર્વાદમ જેવા સામ્યવાદી નેતાઓને મળ્યા. આના કારણે તેઓ ભારતીય કમ્યુનિસ્ટ પાર્ટીમાં જોડાયા. બાદમાં, રાજ્યમાં પ્રથમ વખત, તેમણે મ્યુનિસિપલ કામદારોની કામ કરવાની સ્થિતિમાં સુધારો કરવા માટે બાપટલા મ્યુનિસિપલ વર્કર્સ યુનિયનની શરૂઆત કરી. 1939માં યુદ્ધ વિરોધી આંદોલન દરમિયાન બાપટલા રેલ્વે ફાટક તોડવા બદલ તેમની અટકાયત કરવામાં આવી હતી. 1942 માં ભારત છોડો ચળવળમાં તેઓ સક્રિય રીતે ભાગ લઈ શક્યા ન હોવા છતાં, તેમણે ચળવળના કાર્યકરોને મદદ કરી. 1942માં જિન્ના અને ગાંધી વચ્ચેની ચર્ચાની નિષ્ફળતા બાદ જ્યારે 'પાકિસ્તાન'ની માગણીએ વેગ પકડ્યો ત્યારે તેમણે મુસ્લિમ લીગની વિભાજનકારી રાજનીતિનો વિરોધ કર્યો. તે દિવસોમાં તેમના લગ્ન સનસનાટીભર્યા હતા, કારણ કે તેમણે 1946 માં કોઈ પણ પરંપરાગત ધાર્મિક વિધિઓ વિના સામ્યવાદી નેતા વેમુલાપલ્લી શ્રીકૃષ્ણના નેતૃત્વમાં માળાઓની આપ-લે કરીને સાદગીથી લગ્ન કર્યા હતા. ભારતીય રાષ્ટ્રીય ચળવળના કાર્યકર તરીકે તેઓ રાજગોપાલાચારી, કામરાજ નાદર જેવા ટોચના સ્તરના નેતાઓ સાથે સારા સંબંધો ધરાવતા હતા અને સામ્યવાદી કાર્યકર તરીકે હનીફે પુચ્છલાપલ્લી સુંદરિયા, માકિનેની બસાવા પુનિયાહ જેવા સામ્યવાદી નેતાઓ સાથે પણ ખૂબ જ ગાઢ સંબંધ જાળવી રાખ્યો હતો. થોડા સમય માટે બાપટલા નગરપાલિકાના કાઉન્સિલર તરીકે બાપટલાના લોકોની સેવા કરનાર મુહમ્મદ હનીફનું 1995માં અવસાન થયું હતું.

- સૈયદ નસીર અહમદ ( લેખક, ધી ઈમ્મોર્ટલ્સ પુસ્તક)