જમાલુન્નીસા બાજી (1915-)

જમાલુન્નિસા બાજી, જેઓ માત્ર બ્રિટિશ શાસનની બેડીઓમાંથી આઝાદી માટે લડ્યા જ ન હતા, પરંતુ લોકોમાં સંવાદિતા બનાવવા માટે પણ જુસ્સાથી કામ કર્યું હતું, તેણીનો જન્મ 1915 માં હૈદરાબાદમાં થયો હતો. તેણીનો ઉછેર સ્વતંત્ર વિચારોની દિકરી તરીકે કરવામાં આવ્યો હતો કારણ કે તેણીના ઉદારવાદી માતાપિતાએ તેણીને સંપૂર્ણ સ્વતંત્રતા આપી હતી. તેણીએ 13 વર્ષની ઉંમરે પ્રતિબંધિત અખબાર, 'નિગાર' વાંચવાનું શરૂ કર્યું. તેણીએ બ્રિટિશ સરકાર, રૂઢિચુસ્ત ધાર્મિક પરંપરાઓ અને નિઝામ રાજ્ય સામે નારાજગી દર્શાવી જે બ્રિટિશરોનું જોડાણ બની ગયું હતું.તેણીના સાસરીયાઓની સંકુચિત વિચારસરણી હોવા છતાં તેણીના સ્વતંત્ર વિચારો અને વ્યવહાર છોડ્યા ન હતા. તેણી મૌલાના હસરત મોહાનીના પ્રભાવ હેઠળ આવી હતી,જેઓ ભારતીય સ્વતંત્રતા ચળવળમાં "થંડર બોલ્ટ" તરીકે જાણીતા હતા. હસરત મોહાનીથી પ્રેરિત થઈને તેણીએ રાષ્ટ્રીય અને સામ્રાજ્યવાદ વિરોધી ચળવળોમાં સક્રિયપણે ભાગ લીધો હતો. સામ્યવાદી તરીકે, બાજીએ ભારત છોડો ચળવળમાં ભાગ ન લેવાના સામ્યવાદી પક્ષના નિર્ણયનું પાલન કર્યું. પરંતુ તેણીએ આંદોલન દરમિયાન સ્વતંત્રતા સેનાનીઓને આશ્રય આપ્યો હતો. તેણી પાસે પ્રાથમિક શિક્ષણ ન હોવા છતાં, તેણીએ સખત મહેનતથી ઉર્દૂ અને અંગ્રેજી ભાષાઓ શીખી. તેણીએ "બઝમે એહબાબ" નામની પ્રગતિશીલ સાહિત્યિક સંસ્થા શરૂ કરી હતી. સાહિત્યિક વિષયો પર ચર્ચાઓ ઉપરાંત તેણીએ રાષ્ટ્રીય ચળવળ, સમાજવાદ, સામ્યવાદ અને અતાર્કિક પરંપરાઓ પર વ્યાપક ચર્ચાઓ પણ હાથ ધરી હતી. તેમની બહેન રઝિયા અને તેમના ભાઈઓ પણ તે ચર્ચાઓમાં ભાગ લેતા હતા. તે ચર્ચાઓને અનુરૂપ કાર્યક્રમો તૈયાર કરતી અને નિર્ભયતાથી તેનું સંચાલન કરતી. રઝિયા બેગમ અને તેના ભાઈઓ અનવર અને જાફર આ સંબંધમાં જમાલુન્નિસા બાજીને સક્રિય ટેકો આપતા. બાજીએ 1946માં ભારતીય સામ્યવાદી પક્ષનું સભ્યપદ લીધું હતું. ભારતીય સામ્યવાદી પક્ષ પર લાદવામાં આવેલા નિયંત્રણો અને સામ્યવાદીઓ પર નિઝામ સરકારના દમનને કારણે, તેણીએ ખૂબ જ ગુપ્ત રીતે તેની પ્રવૃત્તિઓનું આયોજન કર્યું હતું. આ સમયગાળા દરમિયાન, જમાલુન્નિસાએ ભારતની આઝાદી માટે લડી રહેલા ઘણા રાષ્ટ્રીય નેતાઓ અને ભારતીય સામ્યવાદી પક્ષના નેતાઓને હૈદરાબાદમાં આશ્રય આપ્યો હતો. જમાલુન્નિસાએ અનેક રાષ્ટ્રીય અને આંતરરાષ્ટ્રીય મહિલા સંગઠનો માટે માર્ગદર્શક પ્રકાશ તરીકે કામ કર્યું. જમાલુન્નિસા બાજીએ તેમના જીવનનો ઉત્તરાર્ધ મહિલાઓના કલ્યાણ અને સમાજવાદી સમાજની સ્થાપના માટે અથાગ પરિશ્રમ કરવામાં વિતાવ્યો.

- સૈયદ નસીર અહમદ (લેખક, ધી ઈમ્મોર્ટલ્સ પુસ્તક)