અબ્દુલ ગફૂર (1918-2004)

અબ્દુલ ગફૂર, જેમણે હિંદુઓ અને મુસ્લિમો વચ્ચે સંવાદિતા માટે કામ કર્યું હતું, જેને માતૃભૂમિની આઝાદી માટે જરૂરી હોવાનું તેઓ માનતા હતા, તેમનો જન્મ 18 માર્ચ 1918ના રોજ બિહારના ગોપાલગંજ જિલ્લાના સરેયા અખ્તિયારમાં ખેડૂત પરિવારમાં થયો હતો. ઉચ્ચ શિક્ષણ મેળવવા માટે તેઓ 1935માં અલીગઢ મુસ્લિમ યુનિવર્સિટીમાં જોડાયા. જ્યારે તેઓ અલીગઢના વિદ્યાર્થી હતા ત્યારે તેઓ ભારતીય રાષ્ટ્રીય ચળવળ તરફ આકર્ષાયા. તેઓ ગાંધીજીને ચાહતા હોવા છતાં, તેમણે માતૃભૂમિને આઝાદ કરાવવા માટે નેતાજી સુભાષચંદ્ર બોઝના માર્ગને અનુસર્યો. તેમણે અખિલ ભારતીય વિદ્યાર્થીઓની બેઠકમાં સનસનાટી મચાવી હતી, જે 1937માં યોજાઈ હતી, જે બિનસાંપ્રદાયિકતાને મજબૂત કરવા માટે યુનિવર્સિટીઓના નામમાંથી ‘હિન્દુ’ અને ‘મુસ્લિમ’ શબ્દો હટાવવાની દરખાસ્તને આગળ ધપાવતી હતી. જ્યારે સુભાષ ચંદ્ર બોઝે અનિવાર્ય પરિસ્થિતિમાં ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસનું અધ્યક્ષ પદ છોડી દીધું અને ફોરવર્ડ બ્લોકની શરૂઆત કરી, ત્યારે તેઓ બોઝ સાથે હતા અને બિહારમાં ફોરવર્ડ બ્લોકના રાજ્ય પ્રતિનિધિ તરીકે ઘણા કાર્યક્રમોનું આયોજન કર્યું. તેઓ માનતા હતા કે રાષ્ટ્રની મુક્તિ માટે નેતાજીના વિચારો વ્યવહારુ હતા. 1941માં જ્યારે સુભાષ ચંદ્ર બોઝ જર્મની ગયા ત્યારે તેમણે પોતાની જાતને સંપૂર્ણપણે ભારતીય રાષ્ટ્રીય ચળવળને સમર્પિત કરી દીધી હતી. તેમણે 1942 માં ભારત છોડો ચળવળમાં સક્રિય ભૂમિકા ભજવી હતી. બ્રિટિશ સરકાર દ્વારા પ્રતિબંધિત આદેશોને અવગણતા પ્રેરણાદાયી પ્રવચનો આપ્યા અને લોકોને બ્રિટિશ શાસન સામે બળવો કરવા અપીલ કરી. તેમની પ્રવૃત્તિઓથી નારાજ બ્રિટિશ સરકારે તેમને અઢી વર્ષ જેલમાં રાખ્યા. જેલમાં તેમના રોકાણ દરમિયાન તેઓ અબ્દુલ કલામ આઝાદ અને રફી અહેમદ કિદવઈ જેવા નેતાઓની વધું નજીક ગયા હતા. ત્યારપછી પણ અબ્દુલ ગફૂરને ઘણી વખત જેલમાં ધકેલી દેવામાં આવ્યા હતા. પરંતુ, તેમણે બિહારમાં ભારતીય રાષ્ટ્રીય ચળવળમાં સક્રિયપણે ભાગ લઈને તેમની પ્રવૃત્તિઓ અવિરત ચાલુ રાખી. તેમણે મુસ્લિમ લીગની વિભાજનકારી રાજનીતિ સામે પણ ઝુંબેશ ચલાવી હતી. તેઓ આઝાદી પછી ઘણી વખત વિધાનસભામાં ચૂંટાયા. તેમણે ઘણા મંત્રી પદો સંભાળ્યા હતા અને જુલાઈ, 1973 થી એપ્રિલ, 1975 સુધી બિહારના મુખ્ય પ્રધાન તરીકે પણ કામ કર્યું હતું. મુખ્ય પ્રધાન તરીકેના તેમના કાર્યકાળ દરમિયાન, તેમણે ભ્રષ્ટાચારને નાબૂદ કરવા માટે ઘણા અસરકારક પગલાં લીધા હતા. પરંતુ, લોકનાયક જયપ્રકાશ નારાયણની આગેવાની હેઠળ શરૂ થયેલી ચળવળના પરિણામે, ઇન્દિરા ગાંધી દ્વારા 'ઇમરજન્સી'ની ઘોષણાથી ઊભી થયેલી જટિલ રાજકીય પરિસ્થિતિ દરમિયાન તેમને ટીકાઓનો સામનો કરવો પડ્યો. બાદમાં, તેઓ 1984 માં સંસદ તરીકે ચૂંટાયા અને થોડા સમય માટે કેન્દ્રીય મંત્રીમંડળમાં મંત્રી તરીકે સેવા આપી. સાદું જીવન જીવતા અબ્દુલ ગફૂરે 10 જુલાઈ, 2004 ના રોજ અંતિમ શ્વાસ લીધા.

- સૈયદ નસીર અહમદ (લેખક, ધી ઈમ્મોર્ટલ્સ પુસ્તક)