મુહમ્મદ ગૌસ ખાતૂન (-1990)

બલિદાન, સમર્પણ, સહનશીલતા, ધીરજ અને હિંમત જેવા ગુણો સાથે ભારતીય રાષ્ટ્રીય ચળવળમાં આડકતરી રીતે યોગદાન આપનાર મુહમ્મદ ગૌસ ખાતૂન સ્વાતંત્ર્ય સેનાની મુહમ્મદ ગૌસ બેગના પત્ની હતા. તેણી આંધ્રપ્રદેશના ગુંટુર જિલ્લાના બાપટલા ટાઉનના વતની હતા. તેણીએ તેમના પતિને ટેકો આપ્યો કે જેમણે ચિરાલા-પેરાલા આંદોલન, પેદાનંદીપડુ કર ચૂકવણી ન કરવી અને મીઠાના સત્યાગ્રહ ચળવળોમાં ખૂબ જ સક્રિય ભાગ લીધો, જેનું ભારતીય સ્વતંત્રતા ચળવળના ઇતિહાસમાં પોતાનું સ્થાન હતું અને જેની મહાત્મા ગાંધી દ્વારા પણ પ્રશંસા કરવામાં આવી હતી. તેણીએ રાષ્ટ્રીય ચળવળમાં સહાયક ભૂમિકા ભજવી, ભોગરાજુ પટ્ટાભી સીતારામૈયા, દુર્ગા બાઈ દેશમુખ, ટંગુતુરી પ્રકાશમ પંતુલુ જેવા ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસના નેતાઓને આશ્રય આપ્યો. તેઓ ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસના નેતાઓ અને કાર્યકરો પ્રત્યે ખૂબ જ દયાળુ અને પ્રેમાળ હતા. તે દિવસોમાં, તેમનું ઘર ભારતીય રાષ્ટ્રીય ચળવળના ઘણા નેતાઓ અને કાર્યકરો માટે સરનામું અને આશ્રયસ્થાન હતું. 1921માં ખિલાફત અને અસહકાર ચળવળમાં ભાગ લેવા બદલ તેમના પતિ ગૌસ બેગને જેલમાં ધકેલી દેવામાં આવ્યા હતા. જ્યારે બ્રિટિશ સરકારે તેમના પર ભારે દંડ પણ લાદ્યો હતો, ત્યારે ખાતૂને પોતાના દાગીના વેચીને દંડ ચૂકવ્યો હતો. તેણીએ તેના બાકીના દાગીના વેચીને દંડ પણ ભર્યો જ્યારે તેના પતિની ફરી એક વાર કરવેરા ચળવળમાં પેદાનંદીપડુમાં ભાગ લેવા બદલ ધરપકડ કરવામાં આવી.ગૌસ ખાતૂન, જોકે શ્રીમંત પરિવારમાંથી આવતા હતા, પરંતુ સાદું જીવન જીવતા હતા. તેણીના પતિ પર લાદવામાં આવેલ દંડ ભરવા માટે તેણીના ઘરેણાં વેચ્યા પછી, તેણીએ ફરી ક્યારેય કોઈ દાગીના પહેર્યા નહીં. જ્યારે તેમના પતિ ગૌસ બેગે સવિનય અસહકાર ચળવળમાં ભાગ લીધો હતો, ત્યારે સરકારે તેમની મિલકતો જપ્ત કરી હતી. તેમના પરિવારની આર્થિક સ્થિતિ બગડતી હોવા છતાં, ખાતુને ચિંતા ન કરી, બલ્કે તે રીતે પણ તે દેશની સેવા કરી શકી તે માટે તેણીને હંમેશા આનંદ રહ્યો. તેણીના પરિવારે તમામ સ્થાવર મિલકતો ગુમાવી દીધી ત્યારે પણ તેણીએ થોડી કાળજી લીધી,રાષ્ટ્ર માટે બલિદાન આપવાની જે તક મળી તે માટે તેણી ખૂબ જ ખુશ હતી. ભારતીય રાષ્ટ્રીય ચળવળમાં વારંવાર ધરપકડ થવા બદલ તેણીએ તેના પતિ પર ગર્વ અનુભવ્યો. ખાદી ચળવળમાં ઉત્સુક અને છેલ્લા શ્વાસ સુધી ખાદી પહેરવા માટે પ્રતિબદ્ધ એવા મુહમ્મદ ગૌસ ખાતૂનનું 20 નવેમ્બર, 1990ના રોજ અવસાન થયું.

- સૈયદ નસીર અહમદ (લેખક, ધી ઈમ્મોર્ટલ્સ પુસ્તક)