હાજરા બીબી ઈસ્માઈલ (-1994)

હાજરા બીબી ઈસ્માઈલ મુહમ્મદ ઈસ્માઈલ સાહેબના પત્ની હતા, જેઓ આંધ્રપ્રદેશના ગુંટુર જિલ્લાના તેનાલીના સ્વાતંત્ર્ય સેનાની હતા. આ દંપતી મહાત્મા ગાંધીથી પ્રભાવિત હતા અને ખાદી અભિયાન ચળવળમાં પોતાને સમર્પિત કરી દીધા હતા. હાજરા બીબીએ તેમના પતિને ટેકો આપ્યો જેઓ ખાદી ચળવળની પ્રવૃત્તિઓમાં વ્યસ્ત હતા. તેમના પતિ મુહમ્મદ ઈસ્માઈલે ગુંટુર જિલ્લામાં પહેલો ખદ્દર (ખાદી)નો સ્ટોર શરૂ કર્યો જેના માટે તેમને 'ખદ્દર ઈસ્માઈલ' તરીકે ખ્યાતિ મળી. તે દિવસોમાં, તેનાલી આંધ્ર વિસ્તારમાં મુસ્લિમ લીગનું મુખ્ય મથક હતું જ્યાં તે તેમના વિવિધ કાર્યક્રમો સાથે ખૂબ જ સક્રિય હતું. હાજરા અને તેમના પતિ મહાત્મા ગાંધીની વિચારધારાને અનુસરતા હોવાથી, મુસ્લિમ લીગના કાર્યકરોએ તેમને ઘણી મુશ્કેલીઓ ઉભી કરી. આવી પરિસ્થિતિમાં પણ તેણીએ તેમના પતિને ખૂબ સહકાર આપ્યો, ભારતીય રાષ્ટ્રીય ચળવળના કાર્યકરોને મદદ કરી,જેઓ તેમના ઘરે સહકાર આપવા ગયા. રાષ્ટ્રીય ચળવળમાં ભૂમિકા બદલ તેણીના પતિની ઘણી વખત ધરપકડ કરવામાં આવી હોવા છતાં હાજરા બીબીએ ક્યારેય હિંમત હારી ન હતી. ઇસ્માઇલ દંપતી ઇચ્છતા હતા કે તેમના બાળકોને જ્યાં રાષ્ટ્રવાદ શીખવવામાં આવતો હોય ત્યાં જ તેઓ અભ્યાસ કરે. આમ, તેઓએ તેમની દિકરીઓને હિન્દી શાળામાં મોકલી, જે રાષ્ટ્રવાદી ભાવના સાથે શૈક્ષણિક પ્રણાલી ધરાવતી હતી. તેમના પોતાના જ સમુદાયના લોકોએ રાષ્ટ્રવાદના આ કાર્યો પ્રત્યે દયાભાવ ન રાખ્યો અને સામાજિક બહિષ્કારની જાહેરાત કરી. હાજરા બીબીએ આ કૃત્યની પરવા કરી ન હતી અને સ્પષ્ટ કર્યું હતું કે તેમનો પરિવાર ગાંધીજીના આદર્શોને અનુસરી રહ્યો છે અને તેઓ જે માર્ગ પર ચાલી રહ્યા છે તેનાથી પીછેહટ કરશે નહીં. તેણીએ 1948 માં તેના પતિ ખદ્દર ઇસ્માઇલને ગુમાવ્યા. વારંવાર જેલવાસને કારણે તેઓ નાદુરસ્તીથી મૃત્યુ પામ્યા. સ્વાતંત્ર્ય સેનાની શ્રેણી હેઠળ તેમના પતિના અવસાન પછી સરકારે તેમને જમીન ઓફર કરી હતી. પરંતુ, તેણીએ નમ્રતાથી જમીન લેવાનો ઇનકાર કર્યો અને કહ્યું કે તે સંપત્તિના રૂપમાં તેણીની દેશભક્તિનું મૂલ્ય મેળવવા માંગતી નથી. વધુમાં, તેણીએ પતિ દ્વારા આપેલું વચન પાળવા માટે તેણીના પરિવારની પોતાની જમીન 'કાવુરુ વિનયાશ્રમ' ને દાનમાં આપી. પતિના અવસાન પછી પણ તેણી તેમના આદર્શોને અનુસરતી રહી. તેણીએ તેમના પતિ પછી તેમના બાળકો દ્વારા સંચાલિત ખાદી સ્ટોર ચલાવ્યો અને તેણીએ છેલ્લા શ્વાસ સુધી ખાદી પહેરી. હાજરા બીબી ઈસ્માઈલ, જેઓ તેમના પતિની જેમ જ એક સમર્પિત ખાદી કાર્યકર્તા હતાં, તેમનું 16 જૂન, 1994ના રોજ તેનાલીમાં અવસાન થયું.

- સૈયદ નસીર અહમદ (લેખક, ધી ઈમ્મોર્ટલ્સ પુસ્તક)