મુસ્લિમ વિશ્વની મહિલાઓ જેમણે તોડી નાંખી સમાજની બેડીઓ

1975 થી, સંયુક્ત રાષ્ટ્ર 8 માર્ચને આંતરરાષ્ટ્રીય મહિલા દિવસ તરીકે ઉજવે છે. વિવિધ મજૂર ચળવળોમાં મહિલા કામદારોના સંઘર્ષને યાદ કરવા માટે યુએસએસઆર અને સામ્યવાદીઓ દ્વારા ઉજવવામાં આવતા કામદાર મહિલા દિવસથી આ દિવસનો ઉદ્દભવ થયો છે. મહત્વનું છે કે આ દિવસે આપણે એવી મહિલાઓને યાદ કરીએ છીએ જેમણે અન્ય મહિલાઓ માટે આગળ આવવા માટે 'દરવાજા' ખોલ્યા હતા.

ભારતીય મુસ્લિમો, વિવિધ કારણોસર, શિક્ષણ અને વિકાસના અન્ય ક્ષેત્રોમાં પછાત રહ્યા છે.ભારતીય મુસ્લિમ મહિલાઓ દેશમાં સહુંથી વધું હાંસિયામાં ધકેલાઈ રહેલ સમુદાયોમાંથી એક છે.જો કે, પ્રચલિત ધારણાથી વિપરીત,છેલ્લી સદીમાં ઘણી મહિલાઓએ વિવિધ ક્ષેત્રોમાં શ્રેષ્ઠ દેખાવ કર્યો છે અને અગ્રણી ભૂમિકા ભજવી છે, પોતાની જાતને શિક્ષણ સાથે સશક્ત બનાવીને આગળ વધી છે અને પિતૃસત્તાક સમાજમાં દિવાલ તોડનારી અગ્રણી મહિલાઓને યાદ કરવાનો સૌથી યોગ્ય પ્રસંગ આંતરરાષ્ટ્રીય મહિલા દિવસથી વિશેષ દિવસ શું હોઈ શકે?

ફાતિમા શેખ: 19મી સદીમાં ભારતમાં શિક્ષણ અમુક વિશેષાધિકૃત વર્ગો સુધી મર્યાદિત હતું. જ્યારે કે જાતિ, આર્થિક વર્ગ અને સામાજિક માળખું પુરુષોમાં શિક્ષણની પહોંચ નક્કી કરતું, ત્યારે સ્ત્રીઓ માટે દરવાજા બંધ હતા. તમામ ધર્મો, જાતિઓ અને વર્ગોની સ્ત્રીઓને વાંચવા અને લખવાનું જ્ઞાન પ્રાપ્ત કરવા પર સામાજિક રીતે પ્રતિબંધ હતો. તે સમયમાં, ફાતિમા શેખે સાવિત્રીબાઈ ફુલે સાથે મળીને મહિલાઓને ભણાવવાનું સપનું જોયું અને 1840ના અંતમાં દેશમાં મહિલાઓ માટે પ્રથમ આધુનિક શાળાની સ્થાપના કરી. ફાતિમા પ્રથમ મહિલા શાળા શિક્ષક બની અને ભારતમાં મહિલા શિક્ષણનો માર્ગ મોકળો કર્યો.

સુલતાન જહાં બેગમ : કુદસિયા બેગમ, સિકંદર બેગમ અને શાહજહાં બેગમ પછી સુલતાન જહાં બેગમ ભોપાલની ગાદી પર બેસનારી સતત ચોથી મહિલા સમ્રાટ હતી.સુલતાન જહાંએ સ્ત્રીઓની મુક્તિમાં વિશેષ રસ લીધો. તેણીએ માત્ર તેમના રાજ્યમાં શૈક્ષણિક સંસ્થાઓની સ્થાપના કરી એટલું જ નહીં પરંતુ અન્ય સ્થળોએ મહિલાઓ માટે ભંડોળ પૂરું પાડ્યું. તેણીએ પડદો (ઘૂંઘટ) સામે ઝુંબેશ ચલાવી હતી. સુલતાન જહાંનું માનવું હતું કે મહિલાઓ માટે શિક્ષણ એવું વાતાવરણ ઊભું કરશે જ્યાં ભાવિ પેઢીઓ તેમના અધિકારો પર ભાર મૂકશે. આશ્રયદાતા તરીકે, તેણીએ 'ઓલ ઈન્ડિયા મુસ્લિમ લેડીઝ કોન્ફરન્સ' માં ક્રાંતિકારી ભૂમિકા ભજવી હતી.તેણીએ મહિલા શાળાઓની સ્થાપના કરી, મહિલા વિરોધી પરંપરાઓ સામે ઝુંબેશ ચલાવી, તેને રાજકીય અવાજ આપ્યો. 1920 માં, તે અલીગઢ મુસ્લિમ યુનિવર્સિટીના પ્રથમ મહિલા કુલપતિ બન્યા.

રાશીદ-ઉન-નિશાં: એક સમય હતો જ્યારે સ્ત્રીઓને એ ડરથી લખવાની કળા શીખવાની મંજૂરી ન હતી કે તેણી પુરુષોને પત્ર લખી શકે છે. પ્રખ્યાત નારીવાદી કવિ કિશ્વર નાહીદે લખ્યું છે કે, "સ્ત્રી માટે લખવું અને પછી તેને પ્રકાશિત કરવું એ એક ક્રાંતિકારી પગલું હતું."

આ ક્રાંતિ 1894 માં થઈ જ્યારે પટનાથી ઉર્દૂ નવલકથા ઈસ્લાહ-ઉન-નિસા પ્રકાશિત થઈ. લેખકનો શ્રેય વાંચો - "બેરિસ્ટર સુલેમાનની માતા, સૈયદ વહીદુદ્દીન ખાન બહાદુરની પુત્રી અને ઇમદાદ ઇમામની બહેન". લેખિકા એક સ્ત્રી હતી, જેનું નામ ન લઈ શકાય કારણ કે તેમના સન્માનના રક્ષક, સમાજના પુરુષો, એક પુસ્તક પર લખેલ સ્ત્રીનું નામ સહન કરી શકતા ન હતા.

કોઈ મહિલા દ્વારા લખાયેલી આ પ્રથમ ઉર્દૂ નવલકથા હતી. આ મહિલાનું નામ રાશીદ-ઉન-નિશાં હતું. ઈસ્મત ચુગતાઈ, કુર્રતુલૈન હૈદર અને રાશીદ જહાં જેવા નારીવાદી લેખકોની ઉજવણી કરતાં આપણે એ ન ભૂલવું જોઈએ કે તેણી 'બેરિસ્ટર સુલેમાનની માતા' હતી જેમણે અન્ય મહિલાઓને જૂની બેડીઓ તોડવા, લખવા, પ્રકાશિત કરવા અને રૂઢિવાદીતાને પડકારવામાં માર્ગ પ્રશસ્ત કર્યું હતું.

મુહમ્મદી બેગમ: તેહઝીબ-એ-નિસ્વાન, એક ઉર્દૂ સાપ્તાહિક સામયિક, 1 જુલાઈ, 1898 ના રોજ લાહોરમાં શરૂ થયું હતું. મેગેઝિનની મફત નકલો ઘણા શિક્ષિત લોકોને માત્ર અપશબ્દોથી ભરેલા પત્રો પ્રાપ્ત કરવાના જવાબમાં મોકલવામાં આવી હતી. સામયિકે 'શિક્ષિત' દ્વારા પરિકલ્પિત સમાજના પાયાને જ હચમચાવી નાખ્યું. ત્યાં સુધી કે જો સ્ત્રીઓને વાંચવા અને લખવાની છૂટ હોય તો પણ તેમને લેખ લખવા અને સામયિકો સંપાદિત કરવાની છૂટ કેવી રીતે આપી શકાય.?

તહઝીબ-એ-નિસ્વાનનું સંપાદન એક મહિલા, સૈયદા મુહમ્મદી બેગમ દ્વારા કરવામાં આવ્યું હતું. સમાજના પ્રતિષ્ઠિત પુરુષોને ઉશ્કેરવા માટે આ પૂરતું કારણ હતું. મુહમ્મદના પિતા, સૈયદ શફી મુહમ્મદ, વજીરાબાદ (પંજાબ)માં એક શાળાના આચાર્ય હતા અને તેમને વાંચતા, લખતા, ઘોડ સવારી અને ક્રિકેટ રમવાનું શીખવ્યું. એક સ્થાપિત મુદ્રક અને પ્રકાશક સૈયદ મુમતાઝ અલી સાથે લગ્ન કર્યા પછી, તેણીએ પ્રકાશનની કળા શીખી અને લગ્નના એક વર્ષમાં જ મેગેઝિન શરૂ કરી દીધું. એક સામયિકનું સંપાદન કરવા અને લેખો લખવા ઉપરાંત, મુહમ્મદીએ મહિલાઓ માટે શાળાઓની સ્થાપના કરી અને લાહોરમાં મહિલાઓ દ્વારા સંચાલિત બજાર ખોલ્યું.

બેગમ હિજાબ ઇમ્તિયાઝ અલી: 1939 માં, અખબારોએ લાહોરની બેગમ હિજાબ ઇમ્તિયાઝ અલી વિશે સમાચાર પ્રકાશિત કર્યા, જેઓ બ્રિટિશ સામ્રાજ્યમાં એર પાઇલટ તરીકે 'A' લાયસન્સ મેળવનાર પ્રથમ મુસ્લિમ મહિલા બન્યા હતા. હિજાબ ઉર્દૂ વાચકોમાં એક લેખક અને સંપાદક તરીકે વધુ જાણીતા હતા. તેમના પતિ ઇમ્તિયાઝ અલી પોતે જાણીતા લેખક હતા અને સાસુ મુહમ્મદી બેગમ હતા જેઓ ભારતના પ્રથમ મહિલા સંપાદક હતા. એક પ્રગતિશીલ પરિવારનો પરચમ લહેરાવતા, તેણી 1936 માં પાઇલટ બની. તેમના પહેલા ફક્ત સૈલી ટાટા, રોદાબેહ ટાટા (જેઆરડી ટાટાની બહેનો) અને ઉર્મિલા પરીખે ભારતીય મહિલાઓમાં આ સિદ્ધિ હાંસલ કરી હતી, જ્યારે સરલા ઠકરાલ, જેમને ઘણી વખત ઘણા વિદ્વાનો દ્વારા ભારતની પ્રથમ મહિલા પાઇલટ તરીકે વર્ણવવામાં આવે છે, તેણીએ લગભગ તે જ સમયે ઉડાન ભરવાનું લાઇસન્સ મેળવ્યું હતું.

ફાતમા બેગમ: ભારતમાં બનેલી અગાઉની ફિલ્મોમાં બહુ ઓછી મહિલાઓએ સમાજના ડરથી અભિનય કરવાની હિંમત કરી હતી. ત્યાં સુધી કે સ્ત્રીઓ માટે લખાયેલી ભૂમિકાઓ પણ ઘણીવાર પુરુષો દ્વારા કરવામાં આવતી હતી. આ સમય દરમિયાન જ ફાતમા બેગમે મૂંગી ફિલ્મ વીર અભિમન્યુની મુખ્ય અભિનેત્રી તરીકે ફિલ્મ ઉદ્યોગમાં પ્રવેશ કર્યો. એક મહત્વાકાંક્ષી અને હિંમતવાન મહિલા, ફાતમાએ 1926માં પોતાનું પ્રોડક્શન હાઉસ, ફાતમા ફિલ્મ્સ ચલાવીને પુરૂષ વર્ચસ્વને પડકાર્યું હતું.

તેણીએ બુલબુલ-એ-પરિસ્તાન નામની કાલ્પનિક ફિલ્મની સ્ક્રિપ્ટ લખી હતી અને તેનું દિગ્દર્શન પોતે કર્યું હતું. પ્રથમ ભારતીય ટોકી, આલમ આરા, ચાર વર્ષ પછી ફાતમાની પુત્રી ઝુબેદા દ્વારા બનાવવામાં આવી, કેમકે અગ્રણી મહિલા અને ફાતમા પહેલેથી જ ભારતીય સિનેમાની પ્રથમ મહિલા પટકથા લેખક અને દિગ્દર્શક બની ચૂકી હતી. તેણીએ પછીના ચાર વર્ષમાં ઘણી ફિલ્મોનું દિગ્દર્શન કર્યું જે પછી તેણીએ સ્વેચ્છાએ નિવૃત્તિ લીધી.

ગૌહર જાનઃ જર્મનીની ગ્રામોફોન કંપની દ્વારા બનાવવામાં આવેલા રેકોર્ડ્સે એપ્રિલ 1903માં ભારતીય સંગીત બજારમાં હેડલાઈન્સ બનાવી હતી. ત્યાં સુધી, ભારતીયો ગ્રામોફોન રેકોર્ડને ધિક્કારતા હતા, જે ફક્ત પશ્ચિમી સંગીત પ્રદાન કરતું હતું. પરંતુ, તે એક અલગ પ્રકારનો રેકોર્ડ હતો જ્યાં એક મહિલા ત્રણ મિનિટના રેકોર્ડિંગમાં જોગિયા રાગ ગાતી હતી.

આ રેકોર્ડરે ભારતીયો ગ્રામોફોનને સમજવાની રીતમાં ક્રાંતિ લાવી અને ભારતમાં સંગીતને કાયમ માટે બદલી નાંખ્યું. આ પહેલો રેકોર્ડ જે છોકરીએ નોંધાવ્યો તે કોલકાતાની ગૌહર જાન હતી. ઈલેક્ટ્રોનિક રીતે રેકોર્ડ થનાર તે પ્રથમ ભારતીય સંગીતકાર હતી,તેણીએ એ દરવાજા ખોલ્યા જ્યાંથી મુહમ્મદ રફી, લતા મંગેશકર, એ. આર.રહેમાન જેવા અન્ય કલાકારો અમરત્વ પ્રાપ્ત કરવાના માર્ગ પર આગળ વધી શક્યા.

ફાતિમા બીવી: 6 ઑક્ટોબર,1989, કેરળની એક મહિલાએ ભારતની સર્વોચ્ચ અદાલતના ન્યાયાધીશોમાંથી એક તરીકે ચાર્જ સંભાળ્યો. આ એક ઐતિહાસિક ઘટના હતી. આ પુરૂષ કિલ્લામાં પહેલીવાર કોઈ મહિલા પ્રવેશી રહી હતી. ફાતિમા બીવીએ સુપ્રીમ કોર્ટની પ્રથમ મહિલા જજ બનીને ઈતિહાસ રચ્યો. ઈતિહાસ રચવાના આ નિર્માણમાં તેણી નવી નહોતી. અગાઉ 1950માં, તે બાર કાઉન્સિલ ઓફ ઈન્ડિયાની પરીક્ષામાં ટોપ કરનારી પ્રથમ મહિલા બની હતી. તેણીએ પોતાની નિમણૂકની તુલના ઉચ્ચ ન્યાયતંત્રમાં મહિલાઓ માટે "ખુલ્લો દરવાજો" તરીકે કરી હતી.

આ આંતરરાષ્ટ્રીય મહિલા દિવસ પર, આપણે તે મુસ્લિમ મહિલાઓને યાદ કરવી જોઈએ અને પ્રેરણા લેવી જોઈએ જેમણે તમામ અવરોધો સામે લડત આપી અને તમામ માન્યતાઓને ખોટી સાબિત કરી. તેઓએ તે ઉંચી દિવાલ પાડી દીધી જેથી અન્ય મહિલાઓ પણ જકડમાંથી બહાર આવી શકે.

- સાકીબ સલીમ (ઇતિહાસકાર અને લેખક)

સૌજન્ય : આવાજ ધી વોઇસ